Bun-stoo

Ass Wikipedia.

She sorçh dy vreneen eh bun-stoo, as eh er ny chowraghey rere'n earroo breneenagh echey; dy ghra myr shen, yn earroo dy phrotonyn ayns y çheshvean echey. Dy cadjin, ta'n ennym goll er cur er stoo kemmigagh glen, jeant jeh breneenyn as yn earroo cheddin dy phrotonyn ec dagh fer jeu. Ta bun-stooghyn goaill stiagh fir chadjin myr yiarn, argid, airh, carboan as ocsygien. Rish 2008, va 117 er nyn ngeddyn magh, as 92 jeu ry-gheddyn dy najooragh er y Chruinney[1].

Ta dy chooilley stoo kemmigagh jeant jeh ny bun-stooghyn.

[reaghey] Shennaghys

Taabyl çhymcheayrtagh Vendeleev 1869.

Va straih bun-stooghyn chlassicagh ard-chaslyssagh ec ymmodee cultooryn dy hoilshaghey magh obbraghyn najooragh. Va tree bun-stooghyn ayn harrish y chruinney: thalloo, ushtey, as aile. Dy cadjin, ta aer nyn mast'oc. Ec fallsoonys Greagagh, Injinagh (Tattva as Mahābhūta), Shapaanagh as Tibetagh, va aether chammah. Ec fallsoonys Dao Sheenagh, ta ny queig bun-stooghyn fuygh, aile, thalloo, meain as ushtey - cha nel aer ny bun-stoo.

Y chied screeuyn mychione ny bun-stooghyn Sheear, v'ad screeut ec Empedocles[2] Hug eh "fraueyn" orroo, as ren eh kiangley ad rish enmyn Zeus, Hera, Nestis, as Aidoneus (shenn-skeealagh).[3] Cha dug eh hene "elmint" ("στοιχεῖον", stoicheion) orroo rieau; s'cosoylagh dy nee Plato ren y chied ymmyd jeh'n fockle shen mysh 360 RJC, ayns Timaeus[4]. Ta'n coloayrt shoh goaill stiagh resoonaght er dooghys corpyn orgaanagh as neuorgaanagh, as loayrt er ny "kied vun-stooghyn": thalloo, ushtey, aer as aile.

Mysh 350 RJC, ren Aristotle cur stiagh y queigoo bun-stoo: aether, as eshyn bun niau. Rere Aristotle[5], ta bun-stoo ny "chorp nagh nod oo aarheynn dys corpyn elley, as nod oo rheynn corpyn elley dys eshyn.".

[reaghey] Imraaghyn

Commons-logo.svg

Ta shiu fakin Bun-stooghyn ayns Wikimedia Commons

  1. A. Earnshaw, Norman Greenwood. Chemistry of the Elements, Second Edition. Butterworth-Heinemann, 1997
  2. Frag. B17, (Simplicius, Physics, 157-159)
  3. Frag. B6, (Sextus Empiricus, Against the Mathematicians, x, 315.)
  4. Plato, Timaeus, 48b-c
  5. Partington, J.R. (1937). A Short History of Chemistry (Baarle). New York: Dover Publications, Inc.. ISBN 0486659771.


Wikipedia
She sheel eh yn art shoh. Cur lesh, dy yannoo foays da'n Wikipedia.