Co-hollyssyn rollageagh enmyssit lesh yn URE

'Sy rollageydys co-emshiragh, ta 88 co-hollys rollageagh enmyssit lesh yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh (URE).[1] She ard jeh'n speyr ta çhemmit lesh arcyn kiart-irree as jee-chleayney eh dagh co-hollys rollageagh, as t'ad ry-cheilley coodaghey y slane sfeyr niauoilagh. Va ny joaraghyn oc doltit dy h-oikoil lesh yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh 'sy vlein 1928[2] as soilshit magh 'sy vlein 1930.[3]
Vunnee ny shenn Vesopotamee as, ny s'anmey, ny Shenn Ghreagee y chooid smoo jeh ny co-hollyssyn rollageagh 'sy speyr hwoaie ta ymmydit dy h-eddyrashoonagh jiu as she yn rollageydyr Raueagh-Egyptagh Ptolemy ren listal ad. Ny co-hollyssyn rollageagh ta soit er yn ecliptagh, t'ad enmyssit cassyn ny greiney. Tra hayrn ronseyderyn er kaart ny rollageyn 'sy speyr yiass, hreeal rollageyderyn Oarpagh co-hollyssyn rollageagh noa da'n ard shen, chammah's fir noa dy lhieeney stiagh ny baarnaghyn eddyr ny co-hollyssyn rollageagh tradishoonagh. Kyndagh rish y vun Raueagh as Oarpagh oc, ta ennym Ladjyn ec dagh co-hollys rollageagh, dyn bwooise da vel ny Gaeil hene gymmydey enmyn Gaelgagh. 'Sy vlein 1922, ren yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh doltey aagherridyn tree lettyr da ny 89 co-hollys rollageagh, t'eh shen da ny 88 co-hollys rollageagh noa-emshiragh as da Argo.[4] Lurg shen, hayrn Eugène Joseph Delporte joaraghyn da dagh fer jeh ny co-hollyssyn rollageagh as coodaghey dagh ayrn 'sy speyr.[1][3] Tra ta rollageyderyn gra dy vel red ny lhie ayns co-hollys rollageagh ennagh, t'ad meenaghey dy vel eh soit çheusthie jeh ny joaraghyn enmyssit shen.
Shennaghys
[reagh | reagh y bun]Cha nel yn URE cur enney da co-hollyssyn rollageagh ennagh, agh t'ad ry-akin ayns kaartyn rollageagh as farraneyn-fys ny shinney. S'liklee dy nee Argo Navis y fer smoo ard-ghooagh, nane jeh ny co-hollyssyn rollageagh bunneydagh lesh Ptolemy. Ayns ny 1750yn, rheynn y rollageyder Frangagh Nicolas Louis de Lacaille eh ayns tree co-hollys rollageagh er-lheh: Jerrey ny Lhuingey, y Kiouyl, as ny Shiauill.[5]
Rolley
[reagh | reagh y bun]| Co-hollys rollageagh | Aagherridyn | Ladjyn | Bun | Keeal | Y rollage s'gilley | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| IAU |
NASA |
Ennym | Gienneydagh | Ennym | Mds. bl. | |||
| Yn Altar | Ara | Arae | Ara | Arae | shenndeeaght (Ptolemy) | altar | β Arae | 2.84 |
| Yn Annag | Crv | Corv | Corvus | Corvi | shenndeeaght (Ptolemy) | fannag | Gienah | 2.59 |
| Yn Awin | Eri | Erid | Eridanus | Eridani | shenndeeaght (Ptolemy) | yn awin Eridanus (feayn-skeealleydaght) | Achernar | 0.46 |
| Y Boayrd | Men | Mens | Mensa | Mensae | 1756, Lacaille, myr Mons Mensæ | Slieau yn Vuird (yn Affrick Yiass) | α Mensae | 5.09 |
| Y Bochilley | Boo | Boot | Boötes | Boötis | shenndeeaght (Ptolemy) | bochilley | Arcturus | -0.05 |
| Y Cabbyl Beg | Equ | Equl | Equuleus | Equulei | shenndeeaght (Ptolemy) | giarran ny cabbyl beg | α Equulei | 3.92 |
| Y Cabbyl Etlee | Peg | Pegs | Pegasus | Pegasi | shenndeeaght (Ptolemy) | Pegasus (cabbyl skianagh feayn-skeealleydagh) | Enif | 2.40 |
| Y Calmane | Col | Colm | Columba | Columbae | 1592, Plancius,[a] rheynnit magh ass y Voddey Mooar | calmane | Phact | 2.65 |
| Y Cappan | Crt | Crat | Crater | Crateris | shenndeeaght (Ptolemy) | cappan | δ Crateris | 3.56 |
| Cepheus | Cep | Ceph | Cepheus | Cephei | shenndeeaght (Ptolemy) | Cepheus (karacteyr feayn-skeealleydagh) | Alderamin | 2.46 |
| Y Cheeaght | UMa | UMaj | Ursa Major | Ursae Majoris | shenndeeaght (Ptolemy) | Gaelg: keeaght Ladjyn: maghouin mooar |
Alioth | 1.77 |
| Y Cheeaght Veg | UMi | UMin | Ursa Minor | Ursae Minoris | shenndeeaght (Ptolemy) | Gaelg: keeaght veg Ladjyn: maghouin beg |
Rollage ny Twoaie | 1.98 |
| Y Çhionneyder-aer | Ant | Antl | Antlia | Antliae | 1756, Lacaille | çhionneyder-aer | α Antliae | 4.25 |
| Y Chrosh | Cru | Cruc | Crux | Crucis | 1589, Plancius, rheynnit magh ass y Chentaur | crosh y jiass | Acrux | 0.76 |
| Y Clag | Hor | Horo | Horologium | Horologii | 1756, Lacaille | clag-crogheydane | α Horologii | 3.85 |
| Coma Berenices | Com | Coma | Coma Berenices | Comae Berenices | shenndeeaght (Ptolemy); 1536, Caspar Vopel,[8] rheynnit magh ass y Leon | folt Berenice | β Comae Berenices | 4.26 |
| Y Combaase | Cir | Circ | Circinus | Circini | 1756, Lacaille | combaaseyn | α Circini | 3.19 |
| Combaase y Varrinagh | Pyx | Pyxi | Pyxis | Pyxidis | 1756, Lacaille | combaase marrinagh | α Pyxidis | 3.67 |
| Crooin y Jiass | CrA | CorA | Corona Australis | Coronae Australis | shenndeeaght (Ptolemy) | crooin y jiass | α Coronae Australis | 4.10 |
| Crooin y Twoaie | CrB | CorB | Corona Borealis | Coronae Borealis | shenndeeaght (Ptolemy) | crooin y twoaie | Alphecca | 2.24 |
| Y Cubbyl | Gem | Gemi | Gemini | Geminorum | shenndeeaght (Ptolemy) | y lannoon | Pollux | 1.14 |
| Y Doraid | Dor | Dora | Dorado | Doradus | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | doraid | α Doradus | 3.28 |
| Y Dragane | Dra | Drac | Draco | Draconis | shenndeeaght (Ptolemy) | dragane | Eltanin | 2.23 |
| Yn Eeast Etlee | Vol | Voln | Volans | Volantis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman,[b] myr Piscis Volans | eeast etlee | γ2 Volantis | 3.75 |
| Eeast y Jiass | PsA | PscA | Piscis Austrinus | Piscis Austrini | shenndeeaght (Ptolemy) | eeast y jiass | Fomalhaut | 1.16 |
| Y Fainagh | Aur | Auri | Auriga | Aurigae | shenndeeaght (Ptolemy) | Gaelg: fainagh Ladjyn: faineyder |
Capella | 0.08 |
| Fer ny Peishtyn | Oph | Ophi | Ophiuchus | Ophiuchi | shenndeeaght (Ptolemy) | fer-ymmyrkee ny peishtyn | Rasalhague | 2.07 |
| Y Fodreayrtan | Tel | Tele | Telescopium | Telescopii | 1756, Lacaille | fodreayrtan | α Telescopii | 3.51 |
| Y Furnish | For | Forn | Fornax | Fornacis | 1756, Lacaille | furnish kemmigagh | α Fornacis | 3.85 |
| Y Ghilb | Cae | Cael | Caelus | Caeli | 1756, Lacaille | gilb ny greie grainney | α Caeli | 4.46 |
| Y Goayr | Cap | Capr | capricornus | Capricorni | shenndeeaght (Ptolemy) | goayr marrey | Deneb Algedi | 2.83 |
| Y Groose | Gru | Grus | Grus | Gruis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | groose | Alnair | 1.74 |
| Hercules | Her | Herc | Hercules | Herculis | shenndeeaght (Ptolemy) | Hercules (karacteyr feayn-skeealleydagh) | Kornephoros | 2.81 |
| Y Hoghtooane | Oct | Octn | Octans | Octantis | 1756, Lacaille | hoghtooane | ν Octantis | 3.73 |
| Yn Injinagh | Ind | Indi | Indus | Indi | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | Injinagh (gyn sorçh enmyssit) | α Indi | 3.11 |
| Y Jallooder | Scl | Scul | Sculptor | Sculptoris | 1756, Lacaille | jallooder | α Sculptoris | 4.30 |
| Jerrey ny Lhuingey | Pup | Pupp | Puppis | Puppis | shenndeeaght (Ptolemy); 1756, Lacaille, rheynnit magh ass Argo Navis | boayrd jerree | Naos | 2.25 |
| Y Jialgheer | Lac | Lacr | Lacerta | Lacertae | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | jialgheer | α Lacertae | 3.76 |
| Y Kameelyan | Cha | Cham | Chamaeleon | Chamaeleontis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | kameelyan | α Chamaeleontis | 4.06 |
| Keeagh yn Assyl | Cas | Cass | Cassiopeia | Cassiopeiae | shenndeeaght (Ptolemy) | Gaelg: keeagh yn assyl Ladjyn: Cassiopeia (karacteyr feayn-skeealleydagh) |
Schedar | 2.24 |
| Y Kentaur | Cen | Cent | Centaurus | Centauri | shenndeeaght (Ptolemy) | kentaur | Alpha Centauri | -0.27 |
| Y Kiouyl | Car | Cari | Carina | Carinae | shenndeeaght (Ptolemy); 1756, Lacaille, rheynnit magh ass Argo Navis | kiouyl | Canopus | -0.74 |
| Y Leon | Leo | Leon | Leo | Leonis | shenndeeaght (Ptolemy) | leon | Regulus | 1.35 |
| Y Leon Beg | LMi | LMin | Leo Minor | Leonis Minoris | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | leon beg | 46 Leonis Minoris | 3.83 |
| Y Lhieen | Ret | Reti | Reticulum | Reticuli | 1756, Lacaille | Gaelg: lhieen sooillag Ladjyn: myn-ingagh sooillag |
α Reticuli | 3.32 |
| Y Lynks | Lyn | Lync | Lynx | Lyncis | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | lynks | α Lyncis | 3.14 |
| Y Lyre | Lyr | Lyra | Lyra | Lyrae | shenndeeaght (Ptolemy) | lyre / claasagh | Vega | 0.02 |
| Y Meeyl Mooar | Cet | Ceti | Cetus | Ceti | shenndeeaght (Ptolemy) | beisht varrey (er ny hyndaa ny s'anmey myr meeyl mooar) | Diphda | 2.02 |
| Meihaghyn | Lib | Libr | Libra | Librae | shenndeeaght (Ptolemy) | meihaghan | Zubeneschemali | 2.61 |
| Ny Moddee Helg | CVn | CVen | Canes Venatici | Canum Venaticorum | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | moddee helg | Cor Caroli | 2.81 |
| Y Moddey Beg | CMi | CMin | Canis Minor | Canis Minoris | shenndeeaght (Ptolemy) | moddey beg | Procyon | 0.34 |
| Y Moddey Mooar | CMa | CMaj | Canis Major | Canis Majoris | shenndeeaght (Ptolemy) | moddey mooar | Sirius | -1.46 |
| Y Moddey Oaldey | Lup | Lupi | Lupus | Lupi | shenndeeaght (Ptolemy) | moddey oaldey | α Lupi | 2.30 |
| Y Mwaagh | Lep | Leps | Lepus | Leporis | shenndeeaght (Ptolemy) | mwaagh | Arneb | 2.59 |
| Y Mwannalagh | Cam | Caml | Camelopardalis | Camelopardalis | 1613, Plancius[a] | mwannalagh | β Camelopardalis | 4.02 |
| Y Mynreayrtan | Mic | Micr | Microscopium | Microscopii | 1756, Lacaille | mynreayrtan | γ Microscopii | 4.68 |
| Yn Ollay | Cyg | Cygn | Cygnus | Cygni | shenndeeaght (Ptolemy) | ollay ny Crosh y Twoaie | Deneb | 1.25 |
| Y Partan | Cnc | Canc | Cancer | Cancri | shenndeeaght (Ptolemy) | partan | β Cancri | 3.52 |
| Y Pheacag | Pav | Pavo | Pavo | Pavonis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | peacag | Y Pheacag | 1.94 |
| Y Peinteyr | Pic | Pict | Pictor | Pictoris | 1756, Lacaille, myr Equuleus Pictoris | tackish y pheintyer | α Pictoris | 3.27 |
| Y Pheisht[c] | Ser | Serp | Serpens | Serpentis | shenndeeaght (Ptolemy) | ardnieu | Unukalhai | 2.62 |
| Y Pheisht Ushtey | Hya | Hyda | Hydra | Hydrae | shenndeeaght (Ptolemy) | Hydra (cretoor feayn-skeealleydagh) | Alphard | 2.00 |
| Y Pheisht Veg | Hyi | Hydi | Hydrus | Hydri | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | ardnieu ushtey beg | β Hydri | 2.80 |
| Y Pherkin | Del | Dlph | Delphinus | Delphini | shenndeeaght (Ptolemy) | perkin | β Delphini | 3.62 |
| Y Rea | Ari | Arie | Aries | Arietis | shenndeeaght (Ptolemy) | rea | Hamal | 2.00 |
| Y Reill | Nor | Norm | Norma | Normae | 1756, Lacaille | levyl y teyir | γ2 Normae | 4.02 |
| Y Scape | Sct | Scut | Scutum | Scuti | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | scape (Sobieski) | α Scuti | 3.83 |
| Y Scorp | Sco | Scor | Scorpius | Scorpii | shenndeeaght (Ptolemy) | scorp(ion) | Antares | 0.91 |
| Y Shelgeyr Mooar | Ori | Orio | Orion | Orionis | shenndeeaght (Ptolemy) | y shelgeyr feayn-skeealleydagh Orion (karacteyr feayn-skeealleydagh) | Rigel | 0.13 |
| Ny Shiauill | Vel | Velr | Vela | Velorum | shenndeeaght (Ptolemy); 1756, Lacaille, rheynnit magh ass Argo Navis | shiauill | γ Velorum | 1.83 |
| Y Shynnagh | Vul | Vulp | Vulpecula | Vulpeculae | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius, myr Vulpecula cum Ansere | shynnagh | α Vulpeculae | 4.40 |
| Y Sideyr | Sgr | Sgtr | Sagittarius | Sagittarii | shenndeeaght (Ptolemy) | sideyr | Kaus Australis | 1.85 |
| Y Tarroo | Tau | Taur | Taurus | Tauri | shenndeeaght (Ptolemy) | tarroo | Aldebaran | 0.86 |
| Y Tide | Sge | Sgte | Sagitta | Sagittae | shenndeeaght (Ptolemy) | side | γ Sagittae | 3.47 |
| Y Troorane | Tri | Tria | Triangulum | Trianguli | shenndeeaght (Ptolemy) | troorane | β Trianguli | 3.00 |
| Troorane y Jiass | TrA | TrAu | Triangulum Australe | Trianguli Australis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | troorane y jiass | Atria | 1.91 |
| Tucana | Tuc | Tucn | Tucana | Tucanae | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | parrad stronnagh | α Tucanae | 2.86 |
| Yn Uillin-towsheyder | Sex | Sext | Sextans | Sextantis | 1690, Firmamentum Sobiescianum, Hevelius | uillin-towsheyder | α Sextantis | 4.49 |
| Yn Un-eairkagh | Mon | Mono | Monoceros | Monocerotis | 1613, Plancius[a] | un-eairkagh | β Monocerotis | 3.74 |
| Yn Urley | Aql | Aqil | Aquila | Aquilae | shenndeeaght (Ptolemy) | urley | Altair | 0.76 |
| Ushag Phargys | Aps | Apus | Apus | Apodis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | ushag phargys/ ushag andooghyssagh/ ushag neuchadjin |
α Apodis | 3.83 |
| Y Veaynushag | Phe | Phoe | Phoenix | Phoenicis | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | beaynushag | Ankaa | 2.38 |
| Y Ven Gheulit | And | Andr | Andromeda | Andromedae | shenndeeaght (Ptolemy) | Andromeda (y voidyn ny yn ben-phrinse geulit) | Alpheratz | 2.06 |
| Y Voidyn | Vir | Virg | Virgo | Virginis | shenndeeaght (Ptolemy) | moidyn | Spica | 0.97 |
| Y Whaillag | Mus | Musc | Musca | Muscae | 1598, Plancius, Keyser, de Houtman[b] | quaillag | α Muscae | 2.69 |
| Y Whing | Per | Pers | Perseus | Persei | shenndeeaght (Ptolemy) | Gaelg: quing eirinagh Ladjyn: Perseus (karacteyr feayn-skeealleydagh) |
Mirfak | 1.82 |
| Ny Yeeastyn | Psc | Pisc | Pisces | Piscium | shenndeeaght (Ptolemy) | yeeastyn | Alpherg | 3.61 |
| Yn Ymmyrkagh Ushtey | Aqr | Aqar | Aquarius | Aquarii | shenndeeaght (Ptolemy) | ymmyrkagh ushtey | Sadalsuud | 2.87 |
Asteraghtyn
[reagh | reagh y bun]Ta patterynyn neu-oikoil eigsoylagh elley ayn liorish ny co-hollyssyn rollageagh. Ta ny patternyn shoh enmyssit "asteraghtyn." Ta fir jeu coontit myr ayrn jeh co-hollys rollageagh ny smoo as ta fir elley jeant ass rollageyn veih daa cho-hollys rollageagh çheualagh. Ta sampleyryn jeu goaill stiagh yn Arc Mooar/Arc y Twoaie 'sy Cheeaght; y Phash Hey 'sy Tideyr; Kerrin y Chabbyl Etlee 'sy Chabbyl Etlee as 'sy Ven Gheulit; as y Chrosh Oalsey 'sy Chiouyl as ayns ny Shiauill.
Jeeagh er neesht
[reagh | reagh y bun]- Rollaghyn reddyn rollageydagh
- Co-hollyssyn rollageagh enmyssit lesh yn URE rere uillin stooalt
- Enmyn rollageyn 'sy Vible
- Rollaghyn rollageyn rere co-hollys rollageagh
- Kynney co-hollys rollageagh
- Kerroo-chiarkyl co-rollageyssagh
Noteyn
[reagh | reagh y bun]- ↑ a b c Dy mennick, ta crooaght co-rollageyssyn y Wannalagh, y Chalmane, as yn Un-eairkagh, va crooit lesh Petrus Plancius ayns ny bleeantyn 1592 as 1613, treishtit dy meechiart da Jacob Bartsch as Augustin Royer.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Er lhimmey jeh Troorane y Jiass (va imraait agh nagh row tayrnit dy cruinn er kaartyn ny s'leah), va ny co-rollageyssyn jiassagh shoh er nyn daishbyney da'n chied cheayrt er cruinnag niauoilagh va grainnit lesh Jodocus Hondius as soilshit magh lesh Petrus Plancius 'sy vlein 1598. Va ny co-hollyssyn rollageagh bunnit er baghtyn lesh ny lhuingysseyryn Ollanagh Pieter Dirkszoon Keyser as Frederick de Houtman, va commishoonit lesh Plancius dy hayrn y speyr yiass er kaart tra v'ad er turrys dys y çheer ta enmyssit yn Indoneesh jiu. Cha by leayr quoi chum ny baghtyn myr co-hollyssyn rollageagh va taishbynit er y chruinnag, agh ta ughtaryn noa-emshiragh, er y chooid smoo, cur treisht Kaiser, de Houtmann, as Plancius. Dy mennick, ta treisht currit dy meechiart da Johann Bayer, er-yn-oyr dy daink ad dy ve feer ard-ghooagh 'syn atlas rollageagh Uranometria echey, v'er ny hoilshaghey magh 'sy vlein 1603.
- ↑ Ta'n Pheisht rheynnit magh ayns Famman y Pheisht (Serpens Cauda) as Kione y Pheisht (Serpens Caput), agh ta'n daa ard neuchianglt shoh coontit myr ayrnyn jeh un cho-hollys rollageagh lesh yn URE.
Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- ↑ a b "The Constellations". yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh. Feddynit magh er 17 Mean Souree 2025.
- ↑ Stroobant, Paul, "(3) Commission des notations, des unités et de l'économie des publications", ayns: Stratton, F. J. M. (rt.), Transactions of the International Astronomical Union: Vol. III. Third General Assembly held at Leiden, July 5 to July 13, 1928 (Cambridge: Cambridge University Press, 1929), dgn. 17, 223 & 299.
- ↑ a b Eugène Delporte; yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh (1930yn). Délimitation scientifique des constellations (PDF).
{{cite book}}: Check date values in:|year=(cooney) - ↑ troobant, Paul, "Meetings of Standing Committees: (3) Notations", ayns: Fowler, A (rt.), Transactions of the International Astronomical Union: Vol. I. First General Assembly held at Rome, May 2nd to May 10th, 1922 (Lunnin: Imperial College Bookstall, 1922), dgn. 158 & 207.
- ↑ "Argo Navis". Ian Ridpath’s Star Tales. Feddynit magh er 28 Averil 2025.
- ↑ "The Constellations". yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh. Feddynit magh er 17 Mean Souree 2025.
- ↑ NASA Dictionary of terms for Aerospace Use – table V, Constellations
- ↑ "Comae Berenices". Feddynit magh er 23 Mee Houney 2020.
Kianglaghyn magh
[reagh | reagh y bun]- The Constellations 1 – shennaghys co-hollyssyn rollageagh yn URE lesh Ian Ridpath (ayns Baarle)
- Ian Ridpath's Star Tales: Constellation Mythology and History – Star Tales lesh Ian Ridpath (ayns Baarle)
- VizieR – tashtlann joaraghyn ny co-hollyssyn rollageagh lesh Centre de données astronomiques de Strasbourg (ayns Baarle)