Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal

She pairk heayagh as garey biljagh eh Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal (Baarle: [Tynwald National Park and Arboretum] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)). T'eh soit ayns Balley Keeill Eoin, Mannin. V'eh bunnit 'sy vlein 1979 dy chelloorey feailley milley bleeaney Tinvaal, ard-whaiyl Vannin. Ta'n pairk cummal mysh 25 acyryn (10 ha) faggys da Cronk Keeill Eoin, raad ta Laa Tinvaal goll er kelloorey dagh blein.[1]
Va'n phairk foshlit dy h-oikoil er 28 Mean Souree 1979 lesh Eaghtyrane yn Eeslynn, Kristján Eldjárn, as v'eh er ny lhiasaghey myr çheer-yalloo chooinee veayn da'n thousaneoo feailley bleeaney tradishoonagh jeh Tinvaal. Ta'n garey biljagh cummal çhaglym dy viljyn dooghyssagh as jesheenagh er ny reaghey ayns thallooyn çheer-yallooagh ta goaill stiagh keylljyn, banjagh, dubbyr, as plandailyn cooinee.[1]
S'lesh Reiltys Vannin ta'n phairk as t'eh reirit lesh y Rheynn Çhymmyltaght, Bee, as Eirinys. Cur rish y phaart echey myr ard ceau emshir, t'eh jannoo seose ayrn jeh'n çheer-yalloo jesh-chliaghtagh mygeayrt Cronk Keeill Eoin as t'eh er ny ve enmyssit myr thalloo freaylt da ushagyn feie fo leighyn Manninagh.[1][2]
Shennaghys
[reagh | reagh y bun]Va Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal er ny chroo myr ayrn jeh claare cooinaghtyn beayn Reiltys Vannin son milley bleeaney Tinvaal, v'er ny chelloorey 'sy vlein 1979.[1][3]
Va kellooraghyn y villey bleeaney bunnit er y laa tradishoonagh 'sy vlein 979 myr bunneeaght Tinvaal. Ga nagh vel feanish ghocamadagh cho-emshiragh da quaiyl erbee 'sy vlein hene shen, ta screeudeyryn shennaghys noa-emshiragh coardail dy row eh liklee dy row quaiyllyn 'syn aght Loghlinagh bunnit er yn ellan car y jeihoo eash yeianagh as dy daink Balley Keeil Eoin dy ve boayl çhaglym ny quaiyllyn shen roish yn eash vean-eashagh leah.[3] Dyn bwooise da'n anhickyrys bentyn rish date cruinn e vunneeaght, va kellooraghyn y villey bleeaney freaylt myr dreagh scanshoil yn jarroo-enney bunraghtoil as cultooragh Manninagh.[4]
Ren plannal da'n villey bleeaney goll ny s'odjey na taghyrtyn jesh-chliaghtagh as ren eh cummal shaleeyn kiarit da vondeish as lhiasaghey foddey farraghtyn yn theay. Va Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal er ny heiltyn myr çheer-yalloo beayn dy chelloorey yn feailley choud's v'eh lhiasaghey soiaghey Chronk Tinvaal, laare tradishoonagh chruinnaght vleinoil Tinvaal.[1]
Va'n phairk foshlit dy h-oikoil er 28 Mean Souree 1979 lesh Kristján Eldjárn, Eaghtyrane yn Eeslynn.[1] Haink eh gys yn ellan son ny kellooraghyn dy aahoilshaghey tradishoonyn Loghlinagh Tinvaal Vannin as Alþingi yn Eeslynn.[5] Myr Çhiarn Vannin, ren y Venrein Ealisaid II soie harrish sharmanys Laa Tinvaal bleinoil shiaghtin ny s'anmee er 5 Jerrey Souree 1979, yn ard-haghyrt theayagh jeh'n vlein chelloorey shen.[6][7]
Veih'n toshiaght echey, va'n phairk plannit myr garey biljagh as myr laare ceau emshir theayagh. Ren ad y phairk y hroggal ayns tree ard-cheim, as cowrey çheer-yallooagh er lheh ec dagh fer. Va'n chied ard-cheim jeerit er biljyn jesheenagh, rassanyn crouw, as dubbyr; va'n nah ard-cheim jeerit er biljyn dooghyssagh as buill fakin heayagh; as ren y trass ard-cheim goaill stiagh Keyll y Cho-unnaneys chammah's plandailyn dy viljyn juys, faih, as darragh cruinnit liorish cryssyn biljagh fastee.[1]
Neu-ghollrish ram çheer-yallooyn cooinee, hie Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal er ny lhiasaghey foddey lurg y foshley echey. As ny biljyn gaase, ren y reiltys jeeraghey er freayltys ny keylljyn, thannaghey reiht, aa-phlantal, as lhiasaghey yn roshtynys theayagh choud's v'ad freayl lhie magh cooinee bunneydagh. Keyll y Cho-unnaneys as ny plandailyn mygeayrt, t'ad er ny lhiasaghey myr keylljyn soit, gaahoilshaghey dooghys foddey farraghtyn kiaddey yn phairk.[1]
Ta'n phairk foast er ny reirey ec y Rheynn Çhymmyltaght, Bee, as Eirinys lesh Reiltys Vannin.[1]
Çheer-yalloo as eggoaylleeaght
[reagh | reagh y bun]Ta Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal coodaghey mysh 25 acyryn (10 ha) er y raad A1 eddyr Doolish as Purt ny h-Inshey, lhiattaghey yn çheer-yalloo jesh-chliaghtagh mygeayrt Cronk Keeill Eoin ayns Balley Keeill Eoin.[1] V'eh er ny lhiasaghey myr ayrn jeh cooinaghtyn Milley Bleeaney Tinvaal 'sy vlein 1979 as t'eh çhaglym plandailyn jesheenagh, keylljyn, banjagh, as ardjyn ceau emshir ry-cheilley fo çheer-yalloo kiaddit.[1]
Çheer-yalloo
[reagh | reagh y bun]
Ren ad y garey biljagh y vunnaghey ayns tree ard-cheim eiyrtyssagh. Va ardjyn çheer-yallooagh kianglt er ny chroo lesh moggyl dy chassanyn as bollee faiyragh.[1] Ta lieh yiass jeh'n phairk cruinnit er dubbyr jesheenagh ta cruinnit liorish biljyn as rassanyn crouw sampleyragh as ta ny bollee faiyragh ta sheeyney trooid y phlandail enmyssit ass shiaght skeerey jeig Vannin.[1][8]
Ta'n veer veanagh jeant er y chooid smoo ass keylljyn dooghyssagh marish seyraadyn picnic as buill fakin ta jeeaghyn magh er y çheer mygeayrt, goaill stiagh reayrtyssyn er Slieau Whallian.[1] Ta'n lieh hwoaie goaill stiagh Keyll y Cho-unnaneys as tree plandail chiarkylagh (cruinnaneyn) slane currit da biljyn juys Albinagh, faih Oarpagh, as darragh. Ny plandailyn shoh, t'ad cruinnit liorish cryssyn biljagh fastee jeh biljyn-cughlin dy choadey yn cheyll aeg veih'n eayght as y gheay.[1]
Ga dy row eh er ny lhiasaghey ayns ard-cheimyn er lheh, ta ny tree meeryn kianglt lesh moggyl dy chassanyn as bollee faiyragh, red ta croo immeeaght veih plandailyn jesheenagh dys keylljyn ny smoo rheaymyssagh. Jiu, as ny biljyn ny shinney nish, s'beg yn anchaslys t'ayn eddyr ny h-ard-cheimyn bunneydagh choud's ta strughtoor çheer-yallooagh y phairk foast freilt.[1]
Y garey biljagh
[reagh | reagh y bun]Ta'n garey biljagh goaill stiagh ny smoo na 200 dooieyn jeh biljyn as rassanyn crouw dooghyssagh as currit stiagh.[9] Rere y stiurag oikoil da keayrtee, va'n çhaglym er ny chiaddey dy chiarail anaase feie'n vlein lesh caghlaa imbee ayns duillagys, blaaghey, messyn, roost as cummey biljyn as, ec y traa cheddin, kiarail ymmyd ynsee as ceau emshir.[9]
Ta'n çhaglym mestey dooieyn biljagh dooghyssagh rish biljyn jesheenagh veih'n Oarpey, veih'n Aishey, as veih America Hwoaie. Ta sampleyryn goaill stiagh malpyssyn (Acer spp.), farnaghyn Iddaalagh, biljyn cro-cabbyl, biljyn tulip, juyssyn Serbagh, juyssyn Albinagh, faighyn Oarpagh, darree, as theilaghyn duillag veg.[9] Ayns ynnyd çhaglym luss-oaylleeagh oardreilagh, ta'n phlandail mestit stiagh 'sy çheer-yalloo lhean, as t'eh mestey biljyn sampleyragh, plandailyn keylley, banjagh, as troghyn ushtey.[9][1]
Ta'n stiurag hene cooilleeney currym ynsee yn gharey as eh goaill stiagh caslys-çheerey as ayndagh ny dooieyn dy chur cooney da keayrtee as ad cur enney er biljyn er lheh feie'n gharey biljagh.[9]
Freayltys
[reagh | reagh y bun]Va'n ard enmyssit myr Ard-freayltys Ushagyn Feie Phairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal liorish Oardagh Ard-freayltys Ushagyn Feie Phairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal 1982, fo Slattys Coadey ny h-Ushagyn Feie 1932.[10] Ta'n ard-freayltys ayns Stoyr-fysseree yn Theihll cour Ardjyn Coadit ("World Database on Protected Areas") myr ard coadit y chiarroo rang jeh'n IUCN ("IUCN Category IV") as t'eh goll er reirey lesh Reiltys Vannin liorish y Rheynn Çhymmyltaght, Bee, as Eirinys.[11]
Ta ny keylljyn, ny plandailyn jesheenagh, ny banjee, ny cryssyn biljagh fastee as y dubbyr meanagh cur beaghey da ymmodee sorçhyn d'oayldyn 'sy phairk.[1] Ta reirey ny keylljyn goaill stiagh aa-phlandail, freayltys ny cassanyn as ny h-ardjyn plandit, as foshley moal ny cryssyn biljagh fastee da roshtynys yn theay choud's t'eh freayl y currym as yn ymmyd çheer-yallooagh oc.[1] Myr ayrn jeh reirey yn çheer-yalloo, ta kirree gyndyr ayns ayrnyn jeh'n gharey biljagh.[1]
Chammah's shen, ta'n garey biljagh ymmydit son ynsagh çhymmyltaghtoil as dy ghoaill tastey jeh'n vea-feie. Keayrtyn, ta Manx BirdLife reaghey taghyrtyn arrey eeanlee 'sy phairk, as t'ad goaill ymmyd jeh ny h-oayldyn so-roshtynagh chammah's moggyl bunnit ny cassanyn t'ayn.[12]
Ceau emshir
[reagh | reagh y bun]Ta'n phairk foshlit feie'n vlein as t'eh goaill stiagh cassanyn keylley, seyraadyn picnic, as buill fakin. Cha nel kied er moddee 'sy gharey biljagh.[1]
Jeeagh er neesht
[reagh | reagh y bun]Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 "Tynwald National Park and Arboretum". Reiltys Vannin (ayns Baarle). Rheynn Çhymmyltaght, Bee, as Eirinys. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ "Stoyr-fysseree Leighyn". Leighyn Vannin (ayns Baarle). Reiltys Vannin. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- 1 2 "History". Tinvaal (ayns Baarle). Ard-whaiyl Tinvaal. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ King, Jonathan (2024). "Exclusive Cognisance in the Isle of Man: An Ancient Right Withstands Modern Challenge". The Table (ayns Baarle). 92: 231–245.
- ↑ "The Millennium – A Year to Recall Your Heritage" (PDF). North American Manx Association Bulletin (ayns Baarle). Mayrnt 1979. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ "Tynwald Day in History". Tinvaal (ayns Baarle). Ard-whaiyl Tinvaal. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ Downie, Leonard Jr. (6 Jerrey Souree 1979). "Isle of Man Marks Millennium with Pomp, Circumstance".
- ↑ "Tynwald National Park and Arboretum – St John's". Time Enough. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- 1 2 3 4 5 "Tynwald National Park and Arboretum" (PDF), Old Fern Trees (ayns Baarle), Rheynn Eirinys, Eeastagh as Keylljyn, feddynit er 30 Jerrey Souree 2026
- ↑ "Tynwald National Park and Arboretum Wild Bird Sanctuary Order 1982". Ym-screeuyn Reiltys Ear. 1982-G207 veih 1982. Mannin. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ "Tynwald National Park and Arboretum Wild Bird Sanctuary". Protected Planet (ayns Baarle). UNEP World Conservation Monitoring Centre and International Union for Conservation of Nature. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
- ↑ "Manx BirdLife – Morning Bird Song". Visit Isle of Man. Rheynn Ventyrys. Feddynit er 30 Jerrey Souree 2026.
Kianglaghyn magh
[reagh | reagh y bun]- Tynwald National Park and Arboretum – Reiltys Vannin (ayns Baarle)
- Tinvaal (ayns Baarle)
- Leighyn Vannin (ayns Baarle)