Cronk Keeill Eoin

She crongan laue-jeant ayns Balley Keeill Eoin, Mannin, eh Cronk Keeill Eoin (Baarle: [Tynwald Hill] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)). T'eh ymmydit myr boayl çhymsee Tinvaal, ard-whaiyl Vannin. She soiaghey yn çharmanys bleinoil Laa Tinvaal (Laa'l Eoin) t'eh, ta taghyrtyn er y 5oo Jerrey Souree dagh blein ny er y chied Jelune ny yei my ta'n 5oo Jerrey Souree tuittym er Jedoonee. Ec y çharmanys shen, ta slattyssyn Tinvaal v'er ny ghoaill rish 'sy vlein hie shagh goll er fogrey magh roish y theay ayns Baarle as ayns Gaelg.[1]
Ta'n cronk soit faggys da Cabbal Reeoil Eoin Bashtey as t'eh jeant ass crongan aggagh marish ardan mullee ec y vaare. Yn ardan heose, t'eh ymmydit lesh oikee car immeeaghtyn Laa Tinvaal, choud's ta ny straneyn mygeayrt cummal cummee as fakideyryn ta frastyl yn sharmanys.[2]
Ennym as bun-ocklaght
[reagh | reagh y bun]'Sy Ghaelg, she Cronk Keeill Eoin ennym tradishoonagh y chruink.[3] Ta geillyn shenndeeagh recortyssey lhiegganyn elley jeh'n ennym shen, lheid as Cronk Keeillown as Cronk-y-Keeill-Eoin, lettraghyn ny shinney jeh'n voayl-ennym cheddin.[4]
Ta'n ennym Cronk Keeill Eoin freayl boayl-ennym agglishagh bunneydagh y voayl. Ta'n bun-ockle keeill çheet er cabbal Chreestee leah as t'eh er credjal dy vel yn ennym çheet er cabbal v'er ny chasherickey da Eoin Bashtey as v'ayn roish my row Cabbal Reeoil Eoin Bashtey noa-emshiragh er ny hroggal.[5]
Ta'n ennym Baarlagh—Tynwald Hill—çheet as y chiangley t'ayn eddyr Tinvaal as y cronk. Ta ny focklyn Tynwald as Tinvaal çheet ass þingvǫllr y Çhenn Loghlinish, ta çhyndaait dy mennick myr "magher çhymsee", "magher quaiylagh" ny "boayl çhymsee yn whaiyl", as t'eh kianglt rish enmyn elley lheid as Þingvellir yn Eeslynnish as Tingvoll y Norlynnish.[6]
Tuarastyl
[reagh | reagh y bun]She crongan ooirrey aggagh eh Cronk Keeill Eoin as t'eh soit ayns Balley Keeill Eoin, ayns çheer-yalloo jesh-chliaghtagh shenndeeagh faggys da Cabbal Reeoil Eoin Bashtey as Pairk Ashoonagh as Garey Biljagh Tinvaal. Ta'n crongan hene jeant ass kiare straneyn kiarkylagh ta girree dys ardan ec y vullagh. T'eh mysh 12 tr (3.7 m) er yrjid, as ta'n strane s'inshley mysh 75–80 tr (23–24 m) er crantessen.[2][7]
Yn ardan heose jeh'n chrongan, t'eh croo yn ard-voayl jesh-chliaghtagh jeh'n chronk. Car sharmanys bleinoil Laa Tinvaal, ta Çhiarn Vannin, oikee gurneilagh Tinvaal, as oikee elley shassoo er y vullagh choud's ta leighyn v'er ny ghoaill rish 'sy vlein hie shagh goll er fogrey magh roish y theay 'sy Vaarle as 'sy Ghaelg.[1] Ny straneyn elley mygeayrt, t'ad kiarail ynnydyn da commee, oikee, as fakideryn ta frastyl er y çharmanys.[2]
Ta'n laare cummal amphitheater faggys da mean yn ellan, as ta'n cronk soit er ard-chlaare gheinee as hillee eddyr clashyn ushtey 'sy twoaie as 'sy jiass.[2] Y chabbal t'ayn jiu, v'eh er ny hroggal eddyr 1847 as 1849 ayns ynnyd strughtooryn agglishagh ny s'leaie er y laare as t'eh kianglt rish y chrongan lesh bollagh cosheeaghtagh.[2]
Cha nel date, cor, ny tuittymys troggalys y chrongan mie er enney. Dy mennick, t'eh coontit myr cleiy troggit, agh cha nel shanndaaaleeyn ny screeudeyryn shennaghys shickyr cre'n mooad ta'n cummey roie soilshaghey strughtoor bunneydagh ny kiartaghey ny s'anmee da'n stughtoor bunneydagh hene. Ta currym as caslys jesh-chliaghtagh y chruink er ny ve freilt as ceaghlit harrish ny bleeantyn.[2]
Dy tradishoonagh, ta'n crongan kianglt rish corys quaiyllyn fo'n aer. Ga dy vel y sharmanys noa-emshiragh taghyrtyn dagh 5oo Jerrey Souree (ny yn chied Jelhune ny yei tra ta'n 5oo tuittym er Jedoonee), ta'n cronk foast myr boayl cowreydagh da kinjaght tradishoonyn slattyssagh Tinvaal.[1]
Shennaghys
[reagh | reagh y bun]Bun
[reagh | reagh y bun]Cha nel fys ain cuin va Cronk Keeill Eoin er ny hroggal. Ga dy vel y crongan er ny chochiangley shennaghys mean-eashagh as Loghlinagh Vannin, cha nel feanish henndaaleeagh er ny chur sheese date bun y chrongan.[2]
Ansherbee, ta fys ain dy row laaraghyn cosoylagh ry-gheddyn buill elley feie'n theihll Loghlinagh, agh cha nel shin shickyr cre'm mooad dy vel Cronk Keeill Eoin freayl strughtoor mean-eashagh leah.[2]
Ymmyd myr boayl çhymsee
[reagh | reagh y bun]Ta'n chied tuarastyl screeuit ta fys ain er immeeaghtyn quaiyllagh er Cronk Keeill Eoin ry-gheddyn ayns leighyn cadjinchliaghtagh Manninagh veih'n vlein 1417. Ta ny leighyn shen cur sheese er Çhiarn Vannin as eh ny hoie er y chronk car fogrey magh ny leighyn, marish oikee as ynnydee yn phobble ayn.[8]
Ta'n cronk foast ymmydit jiu son fogrey magh Slattyssyn Tinvaal er Laa'l Eoin.[1]
Beeal-arrish
[reagh | reagh y bun]Ta tradishoon gra dy row Cronk Keeill Eoin er ny hroggal ass ooir veih dagh fer jeh ny shiaght skeeraghyn jeig ayns Mannin. Ta'n skeeal shoh cochianglt rish smooinaghtyn er unnaneys yn ellan, agh cha nel feanish erbee ayn dy row yn crongan er ny hroggal 'syn aght shen.[9]
Ta beeal-arrish elley bentyn rish y chrongan ginsh skeeal bentyn rish ushagyn as ad çhaglym er y chronk dy reih ree eddyr oc hene. Rere'n skeeal, ren ny h-ushagyn co-streeu noi y cheilley as ad geearee roshtyn yn yrjid smoo veih'n chronk. Ren yn urley smooinaghtyn dy row yn varriaght echey agh, ec y thootçhey s'jerree hea drean ass aghlish skiaan yn urley as dettyl eh ny s'yrjey na'n urley as, myr shen, v'eh reiht myr ree ny h-ushagyn.[10]
Jeeagh er neesht
[reagh | reagh y bun]Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- 1 2 3 4 "Tynwald Hill". Tinvaal (ayns Baarle). Ard-whaiyl Tinvaal. Feddynit er 2 Luanistyn 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Tynwald Hill and Environs: Norse Assembly Sites" (PDF). Rheynn Cultoor, Meanyn as Spoyrt. Feddynit er 2 Luanistyn 2026.
- ↑ Kneen, J. J. (1925). The Place-Names of the Isle of Man. Yn Çheshaght Ghailckagh.
- ↑ Manx Society Volume XVI. Yn Çheshaght Ghailckagh. 1874.
- ↑ "The Royal Chapel of St. John the Baptist, St John's, Isle of Man". Isle of Man Family History Society Journal. Feddynit er 2 Luanistyn 2026.
- ↑ Tynwald (ayns Baarle), Ard-whaiyl Tinvaal, feddynit er 2 Luanistyn 2026
- ↑ Kermode, P. M. C. (1904). Illustrated Notes on Manx Antiquities. Yn Çheshaght Ghailckagh.
- ↑ "The 1417 Manx Law Book". Tinvaal. Ard-whaiyl Tinvaal. Feddynit er 2 Luanistyn 2026.
- ↑ Jenkinson, Henry Irwin (1874). A Practical Guide to the Isle of Man. Edward Stanford. dg. 35.
- ↑ Franklin, James (21 Averil 2024). "The mysteries of Tynwald Hill - where politics and folklore meet". Culture Vannin. Feddynit er 2 Luanistyn 2026.
Kianglaghyn magh
[reagh | reagh y bun]- Tinvaal (ayns Baarle)
- Cronk Keeill Eoin ec Eiraght Ashoonagh Vannin (ayns Baarle)