Yn Ungaar

Ass Wikipedia.
Gow gys: stiureydys, ronsee
Magyar Köztársaság
Pobblaght ny h-Ungaar
Brattagh ny h-Ungaar Cowrey cleinney ny h-Ungaar
Brattagh Armys
Arrane ashoonaghHimnusz
Hymn
EU location HUN.png
Preeu-valley
(as y balley smoo)
Budapest
Erioll world.svg47°26′ Hwoaie 19°15′ Hiar
Çhengey oikoil Ungaarish
Reiltys Pobblaght ard-whaiylagh
 -  Eaghtyrane Pál Schmitt
 -  Ard-vinishter Viktor Orbán
Crooaght
 -  Bunneeaght ny h-Ungaar 896 
 -  Er enney myr reeriaght Mee ny Nollick, 1000 
 -  Y Treeoo Phobblaght 23 Jerrey Fouyir 1989 
Entreilys gys yn UO 1 Boaldyn 2004
Eaghtyr
 -  Yn clane 93,030 km² (109-oo)
35,919 mi ker 
 -  Ushtey (%) 0.74
Earroo yn phobble
 -  Ooley 2008 10,041,000 (79-oo)
 -  Coontey-pobble 2001 10,198,315 
 -  Glooaght 109/km² (94-oo)
282/mi ker
LTS (CCK) Ooley 2008
 -  Yn clane $198.7 billioon (43-oo)
 -  Yn dooinney $19,800 (39-oo)
LTS (ennymagh) Ooley 
 -  Yn clane $159.3 billioon 
Gini (2008) 24.96 (injil) (3-oo)
ALD (2007) 0.874 (ard) (36-oo)
Argid Forint (HUF)
Traa ynnydagh CET (UTC+1)
 -  Souree (TTLS) CEST (UTC+2)
Coad eddyr-voggyl .hu1
Coad çhellvane +36
1 Ta .eu ymmydit myrane lesh çheeraghyn elley yn Unnaneys Oarpagh.

She çheer hallooinit 'syn Oarpey Veanagh ee yn Ungaar (Ungaarish: Magyarország) ny Pobblaght ny h-Ungaar (Magyar Köztársaság) dy h-oikoil. T'ee çhemmit liorish yn Austeyr, y Clovack, yn Ookraan, y Romaan, y Serb, y Chroit as y Clovean. She Budapest y preeu-valley. Ta'n Ungaar ny h-oltey jeh'n UO, yn RCAH, yn RCTL, as y V4, as she nane jeh çheeraghyn Schengen ee. She çhengey oikoil ny h-Ungaar yn Ungaarish, çhengey jeh'n chynney çhengey Finn-Oogragh as ee nane jeh ny kiare çhengaghyn oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh.[note 1]

Lurg eash Cheltiagh (lurg m. 450 RC) as eash Raueagh (9 RC - m. 430 BNJ), va bunneydys ny h-Ungaar currit sheese 'sy 9-oo eash yeianagh liorish y reilleyder Ungaaragh Árpád, as va'n yn aa-oe echey, Steaon I ny h-Ungaar, crooinit lesh crooin va shiaullit veih'n Phaab 'sy vlein 1000 BNJ. Hannee yn reeriaght shen ayn er feie 946 bleeantyn,[note 2] as dy mennick v'ee coontit myr nane jeh ny buill chultooragh jeh'n Theihll Heear. Myr eiyrtys jeh Cah Mohács, va ayrn jeh'n thalloo eck caillt dys ny Turkee, as lurg shen v'ee currit stiagh ayns Reeriaght Habsburg, as lurg shen ren ee jannoo seose lieh jeh'n reeriaght Austeyragh-Ungaaragh ghooblit.

Va'n Ungaar ny cummaght vooar derrey jerrey yn Nah Chaggey Mooar tra chaill ee ny smoo na 70% jeh'n thalloo eck myrane lesh un trass jeh'n phobble eck jeh chynney Ungaaragh,[1] fo Conaant Trianon,[2] as ny conaantyn coontit beggan ro-gheyre ec mooarane dy 'leih 'syn Ungaar.[3] Lurg y reeriaght haink eash Chummynagh ayns bree (1947–1989) as va tastey mooar eddyrashoonagh currit er y çheer car yn Irree Magh 'sy vlein 1956 as y foshley ny joaraghyn eck rish yn Austeyr 'sy vlein 1989, as y ghleashaght shen cur rish tuittym y Vloc Hiar. Ta'n reiltys roie ny phobblaght pharlamaidagh (veih'n vlein 1989). Jiu, ta'n Ungaar ny çheer lesh çheet stiagh ard,[4] as ny leeideilagh ardjynagh rere cowraghyn er lheh.[5][6][7][8]

Ta'n Ungaar 'sy 20oo ynnyd 'sy dowan (mastey 195 çheeraghyn) rere ayndagh Quaalid-Vea dy chooid International Living (2010)[9] as t'ee 'sy 6-oo ynnyd rere'n ayndagh son coadey çhymmyltaghtoil liorish GW/CAN.[10] Dys ny laaghyn er gherrid, v'ee currit mastey ny 15 king jurnaa turryssagh smoo foayroil 'sy dowan.[11][12] Ta'n chorys ooig ushtey chreg-hermagh smoo[13] as y nah logh çhermagh smoo 'sy dowan – Logh Hévíz, as ta'n logh smoo 'syn Oarpey Veanagh ry gheddyn ayn – Lake Balaton. Myrane lesh shen ta'n vanjagh smoo 'syn Oarpey - Hortobágy - ry-gheddyn 'sy çheer.

Shennaghys[reagh]

Mean Eashyn: 896-1526[reagh]

Va'n Ungaar crooit ayns 896 rish ny h-Ungaaree, jei nyn roshtyn jeh nyn dallooyn rosh ny h-Oarpey Hiar. V'eh Flah Árpád y fer toshee; ren eh cur er bun y chied thie reeoil ny çheerey, yn thie Árpád. Ayns 1000 haink er y çheer dy ve ny reeriaght. Va'n chied ree Noo Steaon.

Ayns 1241, va'n çheer ruegeyit rish yn Mongoilee. Ayns 1301, haink y thie Árpád dy ve anvio. Va reeaghyn dy thieyn ymmodee reilley ayns yn Ungaar. Ta Matthias Corvinus yn smoo, ren eh coadey yn çheer noi yn Impiraght Turkagh. Agh beggan jeihaghtyn jei v'eh baase echey (1490), va'n çheer castit ayns yn Caggey dy Mohács (1526). Va'n Reeriaght rheynnit ayns 3 ayrnyn: yn Ungaar (ardjyn heear as twoaie), Impiraght Turkagh (ard jiass) as y Prinsaght dy Transylvania.

Eddyr 1526-1867[reagh]

Haink yn Reeriaght ny Ungaar dy ve barrantys dy yn thie dy Habsburg. Ayns 1686, va'n Impiraght Turkagh eiginit dy faagail, as va'n çheer unnaneyssit. Va mooaran ashoonyn ayns yn çheer.

Ayns 1703, va irree magh fo-raad noi yn Habsburgyn rish Francis II Rákóczi; agh dob y irree magh ayns 1711, as t'eh dy gholl da eebyrt.

Yn Austeyr-Ungaar: 1867-1918[reagh]

Ren yn çheer prowal dy feddyn yn raad coair stooaltys: ayns 1867, va conaant cowrit rish yn Austeyr as yn Ungaar (daa thallooyn dy yn Habsburg), as va'n Reeoil Austeyragh-Ungaaragh crooit. Va'n soiaghey noa cooilleentagh: va aase tarmaynagh ard troggit rish y conaant.

Eddyr yn Caggeyn Dowanagh, 1918-1946[reagh]

Yn Ungaar as yn Austeyr roish as jei yn caggey.

Ayns 1918, va'n Reeriaght astyrit, as va pobblaght currit er bun. Va'n phobblaght ghiare-heillagh, as va cummaght goit rish y cummynaghyn ayns 1919. Va nyn reill ro meereggyragh as va sleih ny ghaa torçhit. Ta yn cummynaghyn dy faagail yn çheer echey as v'eh rueggit rish sidooryn Romaainagh. Ayns 1919, va Budapest goit rish y sidooryn Ungaaragh, leeidit rish Miklós Horthy. Ren ad ceau yn "Scoagh Bane", ren ad tranlaasey yn cummynaghyn. Va'n reeriaght aa-currit er bun. Va Horthy teiht as yn lhiass-ree dy yn çheer.

Va'n caggey caillit rish yn Ungaar, as va ram thalloo caillit.

Amm soveidjagh: 1945-1989[reagh]

Jei yn lhieggey dy yn Ghermaan Natseeagh, haink yn Ungaar dy ve scooyrit rish yn UPSS. Haink eh dy ve steatyn cummynagh, as jei va amm deynlagh eddyr 1946 as 1947. Jei 1948, va reiltys cummynagh currit er bun ayns y çheer rish Mátyás Rákosi. Va smaghtey jannooit, as hug ee shoh ersyn yn Irree Magh Ungaaragh dy 1956.

Pobblaght Ungaaragh: 1989-Nish[reagh]

Ec y chione dy 1980, chlish yn Ungaar caghlaaee coair yn deynlagh. Va yn Pobblaght Tree ec 23 Jerrey Fouyir, 1989, lesh Mátyás Szűrös as eaghtyrane.

Va'n chied reyhis nastee greimmit ayns 1990. Ren yn UPSS lhieggal ayns 1991.

Haink yn Ungaar dy ve oltey dy yn Possan Visegrád ayns 1991, oltey dy yn Çheshaght Conaant yn Atlantagh Hwoaie ayns 1999, as oltey dy yn Unnaneys Europagh er 1 Boladey, 2004.

Noteyn[reagh]

  1. Ta ny tree çhengaghyn oikoil elley jeh'n Unnaneys Oarpagh goaill stiagh y Finnlynnish, yn Estoinish as y Valtish
  2. Cheaghil cummey yn reiltys keayrtyn, ny va brishaghyn giarrey ayn myr eiyrtys

Imraaghyn[reagh]