Ellanyn ny Geyrragh
| Ellanyn ny Geyragh | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| |||||
| Arrane ashoonagh: “Tú alfagra land mítt” (Faaroish) “Uss, y Çheer S'Aaley Ain” Arrane reeoil: “Kong Christian stod ved højen mast” (Danvargish)[a] “Hass Ree Christian liorish y chroan ooasle” | |||||
| Preeu-valley (as y balley smoo) | Tórshavn 62°00′N 06°47′W / 62.000°N 6.783°W | ||||
| Çhengaghyn oikoil | |||||
| Reiltys | Reiltys jee-veanit çheusthie jeh monarkaght vunraghtoil pharlamaidagh | ||||
| • Monark | Ferdorraghey X | ||||
| • Ard-vinishter | Aksel V. Johannesen[4] | ||||
| Çhionnal slattyssagh | Løgting | ||||
| Steat kionedeeagh | Reeriaght y Danvarg | ||||
| Crooaght | |||||
| • Cummaltit | 9oo eash leah | ||||
| • Unnaneys Kalmar | 1397–1523 | ||||
| • Y Danvarg-Norlynn | 1523–1814 | ||||
| • Co-unnaneyssey rish y Danvarg | 14 Jerrey Geuree 1814 | ||||
| Eaghtyr | |||||
| • Yn clane | 1,399 km2 540 mi ker | ||||
| • Ushtey (%) | 0.5 | ||||
| Earroo yn phobble | |||||
| • Ooley-pobble 2023 | ▲54,149[5] | ||||
| • Glooaght | 38.7/km2 100.2/mi ker | ||||
| LTS (ennymagh) | Ooley 2021 | ||||
| • Yn clane | $3.65 billoon[6] | ||||
| • Yn dooinney | $59,389[7] | ||||
| Argid | (DKK) | ||||
| Cryss hraa | UTC+00:00 (WET) | ||||
| • Sourey (THHL) | UTC+01:00 (WEST) | ||||
| Coad çhellvane | +298 | ||||
| Coad ISO 3166 | FO | ||||
| TLD yn eddyr-voggyl | .fo | ||||
She ellanragh ayns twoaie y Cheayn Sheear eh Ellanyn ny Geyrragh (Faaroish: Føroyar, Danvargish: Færøerne). Ta'n ellanragh soit lieh-raad eddyr Shetlynn, yn Eeslynn as Norlynn. Ta reill thie ec yn ellanragh veih'n blein 1948, as t'eh ny oltey jeh'n Rigsfællesskabet. Ta faggys-chianglaghyn oc rish yn Eeslynn, Shetlynn, yn Orkaid, ny h-Ellanyn Sheear as Greenlynn. Va'n ellanragh rheynnit magh ass Norlynn 'sy vlein 1814. She Tórshavn preeu-valley yn ellanragh.
Shennaghys
[reagh | reagh y bun]Cha nel shennaghys ny traaghyn toshee jeh'n ellanragh dy mie er fys. Haink monnee Yernagh gys yn ellanragh 'sy sheyoo eash, as hug ad lhieu stiagh kirree as corkey, as y çhenn-Yernish ayns y çheer. Mygeayrt y vlein 650, haink ny Loghlynee lesh y çhengey oc. Ec jerrey y chied eash jeig va'n ellanragh currit stiagh myr ayrn jeh Norlynn. Rere Unnaneys Kalmar 'sy vlein 1380 ren reiltys y Danvarg cur yn ellanragh fo'n stiurey eck. Haink yn Aachummey gys ny hellanyn ayns 1538. Rere Conaant Kiel 'sy vlein 1814 v'ad freilt ec y Danvarg. Hooar yn ellanragh reill thie ayns 1948. Cha nee oltey yn Unnaneys Oarpagh eh yn ellanragh gy dy vel y Danvarg ny oltey jeh.
Ardjyn as baljaghtyn
[reagh | reagh y bun]Ta ny hellanyn rheynnit ayns 34 baljaghtyn (kommunur). Ta mygeayrt 120 baljyn soit ayns ny baljaghtyn.
Rere tradishoon, ta shey sýslur ("ardjyn"; Norðoyar, Eysturoy, Streymoy, Vágar, Sandoy as Suðuroy) ayn. Jiu, she ard poleenagh eh sýslur agh ta'n fockle currit dys ny hardjyn çheeroaylleeagh. Ayns shenn hraaghyn va ting (quaiyl) ec chooilley sýsla, yn várting (ting arree).
Çheer-oaylleeaght
[reagh | reagh y bun]
Ta Ellanyn ny Geyrragh ellanragh ta soit eddyr y Vooir Loghlynagh as y Keayn Sheear co-aggys eddyr Shetlynn, yn Eeslynn as Norlynn. T'ad soit ec co-ordnaidyn 62°00′ Hwoaie 06°47′ Heear.
Ta eaghtyr 1,399 km2 (540 mi ker) oc, as cha nel ard-awinyn ny loghyn ayn. Ta'n coose 1,117 km (694 mi) er lhiurid. She Lítla Dímun yn ynrican ellan neuchummaltit ayn. Ellanyn cregganagh lesh tullaghyn beggey t'ayn; ta ny cooseyn çhemmit lesh eaynnee. She Slættaratindur (882 m (2,894 tr)) yn boayl s'yrjey.
Foddid gys ny hellanyn as ny çheeraghyn s'niessey
[reagh | reagh y bun]- Rònaidh (neuchummaltit, Nalbin): 256 km (159 mi)
- Sula Sgeir (neuchummaltit, Nalbin): 257 km (160 mi)
- Shetlynn (Fughlaigh) (Nalbin): 284 km (176 mi)
- Nalbin (Çheer vooar): 310 km (190 mi)
- yn Eeslynn: 450 km (280 mi)
- Norlynn: 675 km (419 mi)
- Nerin: 678 km (421 mi)
Ymmyrkey
[reagh | reagh y bun]
Ta shirveish skedjalit ass Purt Aeragh Vágar er ellan Vágoy gys king jurnaa lheid as Reykjavík, København, Oslo, Lunnin-Stansted a.r.e. She Atlantic Airways y lhuingys aer smoo ayns Ellanyn ny Geyrragh.
Ayns shenn traaghyn cha row agh corys ymmyrkee gyn anchoodaghey ayn. Jiu, ta 80% jeh'n phobble kianglt ry-cheilley lesh corys thiollaneyn fo-honn, droghadyn as taagheryn eddyr ny tree ellanyn smoo as tree ellanyn elley 'sy niar hwoaie. Ta baataghyn assaig eddyr ad as ny daa ellan 'sy jiass.
Sleih
[reagh | reagh y bun]'Sy vlein 2007 va 8,500 sleih cummal er yn ellanragh. She Faaroee yn tromlagh mooar jeh'n phobble, jeh sluight Nordagh as Celtiagh.
Çhengey
[reagh | reagh y bun]Ta'n 'Aaroish ny kied çhengey loayrit ayns ny h-ellanyn. T'ee coontit myr nane jeh ny çhengaghyn Germaanagh sloo. Ta grammadys y çhengey gollrish Eeslynnish as Loghlynish. Agh ta'n çhengey loayrit gollrish y Norlynnish as ee anchasley rish yn Eeslynnish. Ayns y 20oo eash hooar Faaroish staydys oikoil, as, er-yn-oyr dy dy nee ayrn jeh Rheam y Danvarg ta'n ellanragh, ta'n Danvargish goll er ynsaghey chammah.
Craueeaght
[reagh | reagh y bun]Rere Saga Færeyinga, hug Sigmundur Brestisson y Chreestiaght gys ny h-ellanyn 'sy vlein 999. Ansherbee, rere shenndaaleeaght ayns Leirvík foddee dy daink y Chreestiaght gys ny h-ellenyn 150 bleeantyn roish shen. Va Aachummey yn Agglish Aaroagh jeant er 1 Jerrey Geuree 1540. Rere staddyssaght oikoil ta 84.1% jeh'n phobble nyn olteynyn jeh'n Agglish Ashoonagh Aaroagh (Fólkakirkjan), t'ayns commeeys Lutheragh.
Ayns ny 1820yn va'n ghleashaght chrauee Hushtallagh Chreestee, Braaraghyn Plymouth currit er bun ayns Sostyn. 'Sy vlein 1865, haink oltey jeh'n ghleashaght gys yn ellanragh trooid Shetlynn. Ec jerrey yn 19oo eash va 30 olteynyn jeh Braaraghyn Plymouth Faaroagh. Jiu, ta mygeayrt 10% jeh'n phobble nyn olteynyn jeh'n Brøðrasamkoman (cohionnal ny Braaraghyn Foshlit). Ta 170 jeh'n phobble ny olteynyn jeh'n Agglish Chatoleagh.
Baljyn
[reagh | reagh y bun]Ta nuy baljyn er yn ellanragh lesh earroo yn phobble ny smoo ny 1,000 dy 'leih. T'ad yn ard-valley Tórshavn (12,582), Klaksvík (4,681), Hoyvík (2,951), Argir (1,907), Fuglafjørður (1,542), Vágur (1,402), Vestmanna (1,251), Tvøroyri (1,170) as Miðvágur (1,032).
Laaghyn seyr y theay
[reagh | reagh y bun]- Laa ny Bleeaney Noa, 1 Jerrey Geuree
- Jerdein Chorp Chreest
- Jeheiney Chaisht
- Jedoonee Chaisht
- Jelune Caisht
- Laa Brattagh, 25 Averil
- Laa Padjeragh Cadjin (Store Bededag), Yn 4oo Eney erreish Caisht
- Jerdein Frastyl
- Doonaght Kingeesh, 4 Mean Souree
- Jelune Kingeesh, 5 Mean Souree
- Laa Bunraght, 5 Mean Souree (Lieh-laa Seyr)
- Oie Olav Noo, 28 Jerrey Souree (Lieh-laa Seyr)
- Laa Olav Noo, 29 Jerrey Souree (Laa Ashoonagh)
- Oie'll Voirrey, 24 Mee ny Nollick
- Laa Nollick, 25 Mee ny Nollick
- Laa'l Shelg yn Drean, 26 Mee ny Nollick
- Oie ny Bleeaney Noa, 31 Mee ny Nollick (Lieh-laa Seyr)
Galleree
[reagh | reagh y bun]Jeeagh neesht er
[reagh | reagh y bun]Noteyn
[reagh | reagh y bun]Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- ↑ "Not one but two national anthems". Shirveishaght Cooishyn Joarree yn Danvarg. Tashtit veih’n lhieggan bunneydagh er 15 Boaldyn 2014. Feddynit er 18 Boaldyn 2014.
- ↑ "The Language of the Faroe Islands". Visit Faroe Islands (ayns Baarle). Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 3 Mee ny Nollick 2020. Feddynit er 28 Sauin 2020.
{{cite web}}: Check date values in:|access-date=(help) - ↑ "The Faroese Language". faroeislands.fo (ayns Baarle). Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 16 Luanistyn 2021. Feddynit er 27 Mean Souree 2021.
- ↑ "local.fo".
- ↑ "Population". Statistics Faroe Islands. Feddynit er 3 Mean Fouyir 2023.
- ↑ "data.worldbank.org". World Bank. Feddynit er 26 Luanistyn 2023.
- ↑ "Faroe Islands GDP Per Capita". Feddynit er 4 Jerrey Fouyir 2026.
- ↑ "MONEY". visitfaroeislands.com. (ayns Baarle). Feddynit er 4 Jerrey Fouyir 2023.
Kianglaghyn magh
[reagh | reagh y bun]- Ellanyn ny Geyrragh
- Steatyn Creestee
- Croghaneyn Danvargagh
- Croghaneyn yn Oarpey
- Volcaanyn marroo 'syn Oarpey
- Eear-choloinyn Norlynnagh
- Çheeraghyn ellanagh
- Rheaym y Danvarg
- Reeriaght Norlynn (872–1397)
- Olteynyn y Choonseil Nordagh
- Ny çheeraghyn Nordagh
- Volcaanaghys Palaeogienagh
- Steatyn as thallooyn bunnit 'sy vlein 1948
- Volcaanyn 'sy Danvarg

