Rolley shansyleyryn y Ghermaan
- Çheu chlee yn vaare: She Otto von Bismarck va'n chied hansyleyr er y Ghermaan lesh crooaght Chochiangle y Ghermaan Hwoaie as Impiraght y Ghermaan ny s'anmey.
- Çheu yesh y vaare: She Konrad Adenauer va'n chied hansyleyr er Pobblaght Chonastagh y Ghermaan.
- Çheu chlee yn vun: She Helmut Kohl va'n shansyleyr car aa-unnaneyssey yn Ghermaan ayns 1990.
- Çheu yesh y vun: She Angela Merkel va'n chied ven-hansyleyr er y Ghermaan.
She toshiagh politickagh y Ghermaan as kione y reiltys conastagh eh shansyleyr y Ghermaan.[1] Ta shellooder yn oik freggyrtagh lesh reihys dagh oltey elley yn reiltys as stiurey çhaglymyn y choonseil hirveishagh.[2]
Va'n oik crooit ayns Cochiangle y Ghermaan Hwoaie ayns 1867,[3] tra haink Otto von Bismarck dy ve ny chied hansyleyr. Lesh unnaneyssey yn Ghermaan as bunneeaght Impiraght y Ghermaan ayns 1871, dirree yn Cochiangle seose myr steat-ashoon Germaanagh as haink y toshiagh dy ve enmyssit shansyleyr y Ghermaan.[4] Hoshiaght, cha row yn shansyleyr freggyrtagh agh da'n impir. V'eh ceaghlit 'syn aachummey bunraghtoil ayns 1918 tra hooar y Pharlamaid kiartys jiooldee yn çhansyleyr. Fo Bunraght Weimar ayns 1919 va ny shansyleyryn pointit liorish yn eaghtyrane, va reiht dy jeeragh, as v'ad freggyrtagh da'n Pharlamaid.[5]
Va'n bunraght currit ry-lhiattee car y jaghteyrys Natseeagh eddyr 1933 as 1945. Car y cummaltys Cochaarjagh, cha row reiltys Germaanagh seyr ny shansyleyr ayn; as, cha row yn oik aa-chrooit 'sy Ghermaan Hiar. She caairliagh Choonseil ny Shirveishee va kione y reiltys 'sy Ghermaan Hiar. Ren Bun-leigh 1949 yn oik smoo scanshoil 'sy Ghermaan Heear jeh'n çhansyleyr, choud's ren eh loedaghey currym yn eaghtyrane.[1]
Cochiangle y Ghermaan Hwoaie (1867–1871)
[reagh | reagh y bun]- Shansyleyr Chochiangle y Ghermaan Hwoaie
Haink Cochiangle y Ghermaan Hwoaie stiagh er y theihll lurg skeaylley Chochiangle y Ghermaan lurg y varriaght Phrooshagh 'sy Chaggey Austro-Phrooshagh ayns 1866. Va'n shansyleyr pointit liorish y Bundespräsidium, oik va freillt rere y vunraght liorish y ree Prooshagh.[3]
| Cochaslys | Ennym (ruggyr–baase) |
Shansyleyrys | Partee politickagh | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghow shelloo er yn oik | Daag yn oik | Traa 'syn oik | ||||
| Otto von Bismarck (1815–1898) |
1 Jerrey Souree 1867 |
21 Mayrnt 1871 |
3 bleeaney, 263 laaghyn | Gyn partee | ||
Y Reich Germaanagh (1871–1945)
[reagh | reagh y bun]Impiraght y Ghermaan (1871–1918)
[reagh | reagh y bun]- Reich Shansyleyr y Reich Germaanagh
Dirree Impiraght y Ghermaan magh ass Cochiangle y Ghermaan Hwoaie myr eiyrtys er y Chaggey Frang-Prooshagh (1870/71). Denmys y Präsidium (y ree Prooshagh), as yn enmys Impir echey chammah, yn shansyleyr.[4]
Parteeyn politickagh: <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Gyn partee <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Y Partee Meanagh
| Ear. | Cochaslys | Ennym (ruggyr–baase) |
Shansyleyrys | Partee politickagh | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghow shelloo er yn oik | Daag yn oik | Traa 'syn oik | |||||
| 1 | Otto von Bismarck (1815–1898) |
21 Mayrnt 1871 |
20 Mayrnt 1890 |
18 bleeaney, 364 laaghyn | Gyn partee | ||
| 2 | Leo von Caprivi (1831–1899) |
20 Mayrnt 1890 |
26 Jerrey Fouyir 1894 |
4 bleeaney, 220 laaghyn | Gyn partee | ||
| 3 | Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst (1819–1901) |
29 Jerrey Fouyir 1894 |
17 Jerrey Fouyir 1900 |
5 bleeaney, 353 laaghyn | Gyn partee | ||
| 4 | Bernhard von Bülow (1849–1929) |
17 Jerrey Fouyir 1900 |
14 Jerrey Souree 1909 |
8 bleeaney, 270 laaghyn | Gyn partee | ||
| 5 | Theobald von Bethmann Hollweg (1856–1921) |
14 Jerrey Souree 1909 |
13 Jerrey Souree 1917 |
7 bleeaney, 364 laaghyn | Gyn partee | ||
| 6 | Georg Michaelis (1857–1936) |
14 Jerrey Souree 1917 |
1 Sauin 1917 |
110 laaghyn | Gyn partee | ||
| 7 | Georg von Hertling (1843–1919) |
1 Sauin 1917 |
30 Mean Fouyir 1918 |
333 laaghyn | Y Partee Meanagh | ||
| 8 | Max von Baden (1867–1929) |
3 Jerrey Fouyir 1918 |
9 Sauin 1918 |
37 laaghyn | Gyn partee | ||
Pobblaght Weimar (1918–1933)
[reagh | reagh y bun]Er 9 Sauin 1918, hug y Shansyleyr Max von Baden e oik da Friedrich Ebert. Hannee Ebert ayn myr kione y reiltys car ny tree meeghyn eddyr jerrey Impiraght y Ghermaan ayns Mee Houney 1918 as y chied çhaglym jeh'n Çhionnal Ashoonagh ayns Toshiaght Arree 1919 myr Caairliagh Choonseil Ynnydee yn Phobble, derrey 29 Nollick 1918 goll liorish Toshiagh yn USPD Hugo Haase.[6]
Chur Bunraght Weimar y vlein 1919 sheese y bun da Pobblaght Weimar. Va ny shansyleyryn currit stiagh dy h-oikoil liorish yn eaghtyrane; ayns cooishyn er lheh, cha row tromlagh ec y çhansyleyr 'sy pharlamaid.[1][5]
Parteeyn politickagh: <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> SPD <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Y Partee Meanagh <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> DVP <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Y Partee Natseeagh <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Partee erbee
| Ear. | Cochaslys | Ennym (ruggyr–baase) |
Shansyleyrys | Partee politickagh | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghow shelloo er yn oik | Daag yn oik | Traa 'syn oik | |||||
| 9 | Friedrich Ebert (1871–1925) |
9 Sauin 1918 |
13 Toshiaght Arree 1919 |
96 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 10 | Philipp Scheidemann (1865–1939) |
13 Toshiaght Arree 1919 |
20 Mean Souree 1919 |
127 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 11 | Gustav Bauer (1870–1944) |
21 Mean Souree 1919 |
26 Mayrnt 1920 |
273 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 12 | Hermann Müller (1876–1931) |
27 Mayrnt 1920 |
21 Mean Souree 1920 |
86 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 13 | Constantin Fehrenbach (1852–1926) |
25 Mean Souree 1920 |
10 Boaldyn 1921 |
319 laaghyn | Y Partee Meanagh | ||
| 14 | Joseph Wirth (1879–1956) |
10 Boaldyn 1921 |
22 Sauin 1922 |
1 vlein, 196 laaghyn | Y Partee Meanagh | ||
| 15 | Wilhelm Cuno (1876–1933) |
22 Sauin 1922 |
12 Luanistyn 1923 |
263 laaghyn | Gyn partee | ||
| 16 | Gustav Stresemann (1878–1929) |
13 Luanistyn 1923 |
30 Sauin 1923 |
109 laaghyn | Partee Theayagh y Ghermaan | ||
| 17 | Wilhelm Marx (1863–1946) |
30 Sauin 1923 |
15 Jerrey Geuree 1925 |
1 vlein, 46 laaghyn | Y Partee Meanagh | ||
| 18 | Hans Luther (1879–1962) |
15 Jerrey Geuree 1925 |
12 Boaldyn 1926 |
1 vlein, 117 laaghyn | Gyn partee | ||
| 19 | Wilhelm Marx (1863–1946) |
17 Boaldyn 1926 |
28 Mean Souree 1928 |
2 bleeaney, 42 laaghyn | Y Partee Meanagh | ||
| 20 | Hermann Müller (1876–1931) |
28 Mean Souree 1928 |
27 Mayrnt 1930 |
1 vlein, 272 laaghyn | Y Partee Soshiallagh Deynlagh (SPD) | ||
| 21 | Heinrich Brüning (1885–1970) |
30 Mayrnt 1930 |
30 Boaldyn 1932 |
2 bleeaney, 61 laa | Y Partee Meanagh | ||
| 22 | Franz von Papen (1879–1969) |
1 Mean Souree 1932 |
3 Nollick 1932 |
185 laaghyn | Gyn partee | ||
| 23 | Kurt von Schleicher (1882–1934) |
3 Nollick 1932 |
30 Jerrey Geuree 1933 |
58 laaghyn | Gyn partee | ||
| 24 | Adolf Hitler (1889–1945) |
30 Jerrey Geuree 1933 |
24 Mayrnt 1933 |
53 laaghyn | Partee Soshiallagh Ashoonagh ny Labreeyn Germaanagh | ||
Y Ghermaan Natseeagh (1933–1945)
[reagh | reagh y bun]Erreish da row Adolf Hitler pointit myr shansyleyr ayns 1933, hie Slattys Pooaraghey (Germaanish: [Ermächtigungsgesetz] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)), va enmyssit dy h-oikoil myr y "Leigh cour Arraghey Arkys y Phobble as y Reich" (Germaanish: [Gesetz zur Behebung der Not von Volk und Reich] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help)) trooid y Reichstag Germaanagh (parlamaid), chur da'n çhansyleyr pooar jaghteyr dy breeoil. Ren y taghyrt shen cur jerrey rish Pobblaght Weimar as toshiaght rish y Ghermaan Natseeagh.[7] Lesh shen, scryss Hitler dagh corys deynlagh as haggil eh dagh pooar dasyn hene. Lurg baase yn eaghtyrane Paul von Hindenburg ayns 1934, ren Hitler mestey oikyn y çhansyleyr as yn eaghtyrane stiagh 'sy phersoon echey as denmys eh eh hene [Führer und Reichskanzler] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help).
Parteeyn politickagh: <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Y Partee Natseeagh
| Ear. | Cochaslys | Ennym (ruggyr–baase) |
Shansyleyrys | Partee politickagh | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghow shelloo er yn oik | Daag yn oik | Traa 'syn oik | |||||
| 25 | Adolf Hitler (1889–1945) |
24 Mayrnt 1933 |
30 Averil 1945 |
12 bleeaney, 37 laaghyn | Partee Ashoonagh Soshiallagh ny Labreeyn Germaanagh | ||
| 26 | Joseph Goebbels (1897–1945) |
30 Averil 1945 |
1 Boaldyn 1945 |
1 laa | Partee Ashoonagh Soshiallagh ny Labreeyn Germaanagh | ||
| 27 | Lutz Graf Schwerin von Krosigk (1887–1977) |
2 Boaldyn 1945 |
23 Boaldyn 1945 |
21 laa | Partee Ashoonagh Soshiallagh ny Labreeyn Germaanagh | ||
Pobblaght Chonastagh y Ghermaan (1949–jiu)
[reagh | reagh y bun]Ayns 1949, va daa steat Germaanagh er lheh crooit: Pobblaght Chonastagh y Ghermaan (enmyssit y Ghermaan Heear) as Pobblaght Gheynlagh y Ghermaan (enmyssit y Ghermaan Hiar). Ta'n rolley shoh heese listal shansyleyryn y Ghermaan Heear; va reiltys y Ghermaan Hiar stiurit liorish caairliagh Choonseil ny Shirveishee.[8] Ayns 1990, va'n Ghermaan Hiar skeaylt as mestit rish y Ghermaan Heear; va'n Ghermaan aa-unnaneyssit. Dreill eh yn ennym Pobblaght Chonastagh y Ghermaan.[9]
Parteeyn politickagh: <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> CDU (4) <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> SPD (4) <span style="border:1px solid #AAAAAA; background-color:Script error: The function "fetch" does not exist.; color:Script error: The function "fetch" does not exist.;"> Neuchrogheydagh (1) Soilshaghey magh shansyleyr shallidagh (i.e. ad interim)
| Ear. | Cochaslys | Ennym (ruggyr–baase) |
Shansyleyrys | Partee politickagh | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ghow shelloo er yn oik | Daag yn oik | Traa 'syn oik | |||||
| 1 | Konrad Adenauer (1876–1967) |
15 Mean Fouyir 1949 |
15 Jerrey Fouyir 1963 |
14 bleeaney, 30 laaghyn | Yn Unnaneys Deynlagh Creestee (CDU) | ||
| 2 | Ludwig Erhard (1897–1977) |
15 Jerrey Fouyir 1963 |
30 Sauin 1966 |
3 bleeaney, 45 laaghyn | Neuchrogheydagh[a] | ||
| 3 | Kurt Georg Kiesinger (1904–1988) |
30 Sauin 1966 |
21 Jerrey Fouyir 1969 |
2 bleeaney, 324 laaghyn | Yn Unnaneys Deynlagh Creestee (CDU) | ||
| 4 | Willy Brandt (1913–1992) |
21 Jerrey Fouyir 1969 |
7 Boaldyn 1974 |
4 bleeaney, 197 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| – | Walter Scheel (1919–2016) Shallidagh[b] |
7 Boaldyn 1974 |
16 Boaldyn 1974 |
9 laaghyn | Y Partee Deynlagh Seyr (FDP) | ||
| 5 | Helmut Schmidt (1918–2015) |
16 Boaldyn 1974 |
1 Jerrey Fouyir 1982 |
8 bleeaney, 138 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 6 | Helmut Kohl (1930–2017) |
1 Jerrey Fouyir 1982 |
27 Jerrey Fouyir 1998 |
16 bleeaney, 26 laaghyn | Yn Unnaneys Deynlagh Creestee (CDU) | ||
| 7 | Gerhard Schröder (ruggit 1944) |
27 Jerrey Fouyir 1998 |
22 Sauin 2005 |
7 bleeaney, 26 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
| 8 | Angela Merkel (ruggit 1954) |
22 Sauin 2005 |
8 Nollick 2021 |
16 bleeaney, 16 laaghyn | Yn Unnaneys Deynlagh Creestee (CDU) | ||
| 9 | Olaf Scholz (ruggit 1958) |
8 Nollick 2021 |
Ayns shelloo oik | 4 bleeaney, 275 laaghyn | Y Partee Deynlagh Soshiallagh (SPD) | ||
- ↑ Gyn olteynys partee; agh v'eh kianglt rish y CDU.[10] Ny s'anmey, haink Erhard dy ve ny hoshiagh er y CDU eddyr 1966 as 1967.
- ↑ Myr Lhiass Hansyleyr fo Brandt, ren Scheel shirveish myr Shansyleyr shallidagh lurg served as acting Chancellor following dirree Brandt ass.[11]
Linney traa
[reagh | reagh y bun]
Jeeagh er neesht
[reagh | reagh y bun]Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- 1 2 3 "Neuland Grundgesetz | Abkehr von Weimarer Verfassung – Reaktion auf Nazi-Deutschland" [Virgin Soil "Basic Law" | Departure from Weimar Constitution - Reaction to Nazi Germany] (ayns Germaanish). Bundeszentrale für politische Bildung. 1 Mean Fouyir 2008. Feddynit er 13 Mayrnt 2018.
- ↑ "Tasks of the Federal Chancellor". bundeskanzlerin.de. The Press and Information Office of the Federal Government. Feddynit er 13 Mayrnt 2018.
- 1 2 [Bunraght y Ghermaan Hwoaie] (ayns Germaanish). 26 Mean Souree 1867 – via Wikisource.
- 1 2 [Verfassung des Deutschen Reichs] (ayns Baarle). 16 Averil 1871 – via Wikisource.
- 1 2 "The Seeds of Evil: The Rise of Hitler — The Constitution of the Weimar Republic". schoolshistory.org.uk. 2004. Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 20 Luanistyn 2011. Feddynit er 13 Mayrnt 2018.
- ↑ "Biografie Friedrich Ebert 1871-1925" [Biography of Friedrich Ebert]. www.dhm.de/lemo (ayns Germaanish). LeMO/Deutsches Historisches Museum. Feddynit er 14 Mayrnt 2018.
- ↑ Hosch, William L. (23 Mayrnt 2007). "The Reichstag Fire and the Enabling Act of March 23, 1933". Britannica Blog (ayns Baarle Americaanagh). Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 11 Mayrnt 2019. Feddynit er 30 Mayrnt 2017.
- ↑ "Entstehung der DDR: Verfassung und Führungsrolle der SED" [Formation of the GDR: Constitution and the SED's Leadership Role]. www.hdg.de/lemo (ayns Germaanish). LeMO/Haus der Geschichte. Feddynit er 14 Mayrnt 2018.
- ↑ (31 Luanistyn 1990) Vertrag zwischen der Bundesrepublik Deutschland und der Deutschen Demokratischen Republik über die Herstellung der Einheit Deutschlands (Einigungsvertrag) (Germaanish).
- ↑ "CDU-Altkanzler: Ludwig Erhard war nie CDU-Mitglied" (ayns de), Der Stern (25 Averil 2007). Feddynit magh er 8 Averil 2018.
- ↑ McFadden, Robert D. (24 Luanistyn 2016). "Walter Scheel, Leading Figure in West German Thaw With the East, Dies at 97". Feddynit magh er 14 Mayrnt 2018.