Jump to content

Livonish

Veih Wikipedia.
(Aa-enmyssit ass Livoinish)
Livonish
līvõ kēļ
Dooghyssagh aynsY Latvey
ArdCoose Livonia
KynneeaghtLivonee
Marroo2 Mean Souree 2013, lesh baase Grizelda Kristiņa
Aavioghey1 loayreyder L1 (2022)[1]
~40 loayreyderyn L2 ec B1 as ny s'yrjey
~210 ec A1–A2[2]
Kynney çhengey
Ooralagh
Abbyrtyn
Abbyrlhit y Livonish
Staydys oikoil
Myn-çhengey ennit ayns
Coadyn çhengey
ISO 639-3liv
Glottologlivv1244
ELPLivonian
Ardjyn ny Livonee Vean-eashagh (dhone). Ta'n ingan taishbyney baljyn beggey Livonagh ec toshiaght y 20oo eash.[4][5]
Ta'n art shoh cummal cowraghyn sheeanagh yn ASE. Foddee oo fakin cowraghyn feysht, kishtaghyn, ny cowraghyn elley ayns ynnyd karacteyryn Unicode mannagh vel pohlldey lheieh ayd. Son stiurag-toshee er cowraghyn ASE, jeeagh er Help:ASE.

Ta Livonish (līvõ kēļ ny rānda kēļ "glare ny çhengey yn choose") nane jeh ny çhengaghyn Finnagh 'sy chynney çhengey Ooralagh. T'ee ny çhengey lieh-vio va loayrit gys nish ec mygeayrt 35 loayreyderyn, as 10 jeu nyn loayreyderyn flaaoil.[8] Ta faggys-vooinjerys eddyr ee as yn Estoinish. She Coose Livonia (Līvõmō) thalloo dooie ny Livonee, as t'ee ny lhie 'sy Latvey, ayns twoaie lieh-innys y Churlynn. Ta Livonee chynneeagh ennagh gynsaghey yn çhengey as ad jannoo eiyrtys y çhengey y aavioghey, agh er-yn-oyr dy vel ny Livonee nyn mynlagh, cha nel ram caayn ayn dys ymmyd y yannoo lesh y Livonish. Hooar y Livonisheyr jerrinagh, Grizelda Kristiņa, baase er 2 Mean Souree 2013.[6][7]

Sheeanchoryssaghtys

[reagh | reagh y bun]

Breeocklyn

[reagh | reagh y bun]

Ta 8 breeocklyn 'sy Livonish:

Toshee Meanagh Cooyl
Doont i /i/ õ /ɨ/ u /u/
Lieh-ghoont ȯ /ʊ/
Eddyr e /ɛ/ [ə]1 o /o/
Foshlit ä /æ/ a /ɑ/
  1. Ta /ɨ/ gyn trimmid focklit magh myr [ə].

Foddee dy vel dagh breeockle liauyr ny giare. Ta breeocklyn giare screeuit myr ta soilshit magh 'sy taabyl; ta breeocklyn liauyr screeuit lesh macron ("¯") erskyn shen çheu heose jeh'n lettyr, myr sampleyr, [æː] = ǟ. Ta cronnalys er corys breeocklagh y Livonish er son shellooderys stød, cosoylagh rish y Danvargish. Myr t'ayns çhengaghyn elley lesh y tro shen, t'eh er credjal dy vel y yindys shen ny lorg blass ardjey ny s'leah.

Corocklyn

[reagh | reagh y bun]

Ta 23 corocklyn 'sy Livonish:

Meillagh Feeacklagh Cleaoil Coghooysagh Sluggidagh
Stronnagh m /m/ n /n/ ņ /ɲ/ [ŋ]1
Bleaystagh neughooagh p /p/ t /t̪/ ț /c/ k /k/
gooagh b /b/ d /d̪/ /ɟ/ g /ɡ/
Screebagh neughooagh f /f/ s /s/ š /ʃ/ h /h/
gooagh v /v/ z /z/ ž /ʒ/
Craa r /r/ ŗ /rʲ/
Faggyssaght Meanagh j /j/
Lhiattagh l /l/ ļ /ʎ/

Ta /n/ çheet dy ve [ŋ] roish /k/ ny /ɡ/.

Abbyrlhit

[reagh | reagh y bun]

Ta'n abbyrlhit Livonagh ny chrosh-sheelragh ta mestey cairscreeu Latvagh as Estoinagh.

A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, Õ/õ, Ȭ/ȭ, P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, V/v, Z/z, Ž/ž

Grammeydys

[reagh | reagh y bun]

Shennaghys

[reagh | reagh y bun]

'Sy 19oo eash, va 2,000 Livonisheyryn ayn; ayns 1852, cha row agh 2,394 Livonisheyryn faagit (Ariste 1981: 78). Chur ram taghyrtyn shendeeagh lesh baase çhengagh y Livonish:

Abbyrtyn cadjin

[reagh | reagh y bun]
  • Hello! – Tēriņtš!
  • Bon Appetit - Jõvvõ sīemnaigõ!
  • Moghrey mie! - Jõvā ūomõg! / Jõvvõ ūomõgt!
  • Laa mie! - Jõvā pǟva! / Jõvvõ päuvõ!
  • Gura mie ayd! - Tienū!
  • Blein Vie Noa! - Vȯndzist Ūdāigastõ!
  • geddyn baase - kȭlmä
  • un – ikš
  • daa – kakš
  • tree – kuolm
  • kiare – nēļa
  • queig – vīž
  • shey – kūž
  • shiaght – seis
  • hoght – kōdõks
  • nuy – īdõks
  • jeih – kim

Sampleyr screeuit jeh'n çhengey

[reagh | reagh y bun]

Mustā plagā valsõ

Kubbõ āt tuļ immõr satunnõd mingizt.
Mustā lupāt um vȯrd tutkām jūs.
Nǟlgalizt nīelõb min mȯistõmõt rõkūd
Sigžtūļ käds ikš dadžā ja ūgõb.
Mitikš äb tō ku sa kēratõkst pǟgiñ:
Um jõvīst, až sāina pǟl kēratõd "A".
Võid stalažod arrõ, až sainõ äb sȭita -
Ma vāgiž set kītõb, ku jõvīst tīed sa
Ja tikkiž ja tegīž um lagtõd sin tōmi
Sīest, mis sinnõn tīemõst ja mis sinā võid.
Až suggõbõd suodād ja revolūtsijõd,
Siz nustām sīes pāikal. Pǟdõ ka mēg.
Až nai ikškõrd vāldiž ka mäddõn tīeb sillõ.
Īezõ palābõd sīlmad, kus pīegiļtiz irm.
Siz grumā touvõd mäd' āndabõd villõ
Ja kõzzist pīkstõbõd pimdõd joud.
Ni īdskubs himnõ mēg lōlam īe pierrõ,
Sīest mēi ta kāitsõb ja sīnda ka tōks.
Sīest lōlam mēg: "Julgizt ni, veļīd, tīe jūrõ!"
Täuds sidāms oppõrmīel põrāndõks.
Leb Valst āigastsadā võilõb se kāngaz,
Mustā ku loptõmõt mōīlmarūim.
Kuñš īebõd pandõkst, kūoõd ja kuodād,
Täddõn nagrõs muidlõb kūolõn pǟlū.
Focklyn liorish Tõnu Trubetsky

Imraaghyn

[reagh | reagh y bun]
  1. ""Kūldaläpš. Zeltabērns" – izdota lībiešu valodas grāmata bērniem un vecākiem". Latvijas Sabiedriskie Mediji (LSM.lv). 2022-10-18. Feddynit magh er 2022-10-22.
  2. "LĪBIEŠU VALODAS SITUĀCIJA". Er ny hashtey veih yn lhieggan bunneydagh er 2014-02-02. Feddynit magh er 2012-01-19.
  3. "Endangered Language – DW – 06/17/2007". dw.com (ayns English). Feddynit magh er 2024-11-12.
  4. "Best practices for spatial language data harmonization, sharing and map creation—A case study of Uralic" (ayns en) (2022-06-08). PLOS ONE. Ym-lioar 17 (6). doi:10.1371/journal.pone.0269648. PMID 35675367. Bibcode2022PLoSO..1769648R. 
  5. Rantanen, Timo, Vesakoski, Outi, Ylikoski, Jussi, & Tolvanen, Harri. (2021). Geographical database of the Uralic languages (v1.0) [Data set]. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.4784188
  6. a b Charter, David (2013-06-05). "Death of a language: last ever speaker of Livonian passes away aged 103", The Times. 
  7. a b "Viimane emakeelne liivlane lahkus jäädavalt" Postimees, 14 Mean Souree 2013 (ayns Estoinish)
  8. ed. György Nanovfszky: Nyelvrokonaink, Budapest, 2000.

Jeeagh er neesht

[reagh | reagh y bun]

Claare lioaragh

[reagh | reagh y bun]

Kianglaghyn magh

[reagh | reagh y bun]
Guirreyder Wikimedia
Guirreyder Wikimedia
Ta lhieggan prowallagh jeh Wikipedia ry-akin ayns Livonish ec Guirreyder Wikimedia.