Dalmaatish
| Dalmaatish | |
|---|---|
| dalmato | |
| Ard | Yn Dalmaat |
| Marroo | 1898 (my she Tuone Udaina va'n Dalmaatisheyr jerrinagh) |
| Kynney çhengey | |
| Coadyn çhengey | |
| ISO 639-3 | dlm |
dlm | |
| Glottolog | dalm1243 |
| Linguasphere | 51-AAA-t |
She possan d'arraghyssyn Romanagh marroo ee Dalmaatish (Dalmaatish: dalmato, langa dalmata,[2] Iddaalish: dalmatico, Croitish: dalmatski). V'eh er ny lhiassaghey rish coose y Dalmaat. Harrish ny h-eashyn chur y Chroitish as y Veneeshish stiagh orroo dy mooar as, fy yerrey, hie ad stiagh ayns nyn ynnydyn.[3]
Jiu, s'doillee yn Dalmaatish dy rang-oardraghey mastey ny çhengaghyn Romanagh as foddee dy nee banglane lhee hene t'ee. Ayns nane jeh ny rang-oardraghyn s'jerree veih'n vlein 2017, ren olloo-rheynn Oaylleeaght y Çhennaghys Deiney lesh Undinys Max Planck cur ee stiagh 'sy fo-phossan Iddaalo-Dalmaatagh marish yn Istriotish.[1]Ansherbee, cha nel rang-oardraghey yn Dalmaatish foast shickyr.[4]
Sheeanchoryssaghtys
[reagh | reagh y bun]Arraghyssyn
[reagh | reagh y bun]Ragusish
[reagh | reagh y bun]Va'n Ragusish goll er loayrt ayns Dubrovnik (Iddaalish: Ragusa). Focklyn eigsoylagh 'sy Ragusish, t'ad dy mie er fys ain veih docamadyn ynnydagh 'sy Ladjyn as 'sy Veneeshish. Myr sampleyr, ta un docamad recortyssey ny focklyn pen, teta, chesa, fachir as t'eh soilshaghey ny çhyndaayssyn 'arran', 'ayr', 'thie', 'jannoo'.[6] Ta teksyn ennagh ayn 'sy Ragusish veih'n 14oo eash, agh ta cummaght vooar orroo veih'n Chroitish as y Veneeshish as s'doillee prowal magh troghyn Dalmaatish irrinagh.[3]
Nane jeh ny troghyn 'sy Ragusish smoo cronnalagh t'ayn, t'eh çheet er freayltys (gyn cleaoilaghey) /k/ as /ɡ/ 'sy Ladjyn roish breeocklyn toshee, ta ry-akin ayns cummaghyn jarrooit lheid as colchitra < culcitra y Ladjyn.[7]
Ayns Pobblaght Ragusa, va'n dellal oikoil er ny stiurey 'sy Ragusish derrey jerrey yn 15oo eash. 'Sy vlein 1472 ren y Shannad cur lhiettrimys er ymmyd (gyn kied) y "Clavish" ny "çhengey elley faagail magh y Ragusish as yn Iddaalish" son stiurey arganeyssyn leighoil. Ta feanish elley ry-gheddyn ayns lettyr lesh Elio Lampridio Cerva (1463–1520) ta gimraa "Ta mee cooinaghtyn y traa, tra va mee my ghuilley, ren shenn deiney stiurey nyn nellal leighoil 'sy çhengey Romanagh va enmyssit Ragusish".[8]
Vegliote
[reagh | reagh y bun]
Va Vegliote goll er loayrt ayns Krk (Iddaalish: Veglia, Dalmaatish: Vikla[9]). Ta feanish ayn bentyn ree veih'n 19oo eash, bwooise er y chooid smoo da'n çhengoayllee Matteo Bartoli as e aishnyseyr, Tuone Udaina. Y chied cheayrt veeit ad ry-cheilley, cha row eh er ny loayrt Vegliote feie daa yeihaght as cha row agh Veneeshish 'Ghalmaatit' echey.[10] As eh jannoo co-akinyn as co-akinyn hoshee eh cooinaghtyn ny smoo jeh'n Vegliote veih'n aegid echey, ga dy row blass y Veneeshish echey er.[3]
Gollrish y Ragusish, cha daghyr cleaoilaghey Romanagh ayns [k] as [ɡ] roish breeocklyn toshee ayns Vegliote. (Jean cosoylaght eddyr [ɡeˈlut] "cold" ayns Vegliote as [dʒeˈlato] 'syn Iddaalish < gelatum y Ladjyn.) Ny-yeih, haghyr cleaoilaghey anmagh as seyr jeh'n chorockle [k] dys [tʃ] roish ny sheeanyn [j i y], myr ta ry-chlashtyn 'syn 'ockle [tʃol] "thoyn" < *[kyl] < *[ˈkulu] < culum.[11]
V'eh er credjal dy row yn caghlaa-sheean /kt/ > /pt/ ry-gheddyn ayns Vegliote, gollrish y Romaanish, agh she /ˈwapto/ "hoght" < octo yn ynrican sampleyr jeh t'ayn, agh s'liklee dy ren /ˈsapto/ "shiaght" < septem bentyn rish rere cosoyley.[12]
Sampleyr
[reagh | reagh y bun]Veih Udaina.[13] Ta ny cowraghyn trimmid er ny ve scrysst magh.
kuo̯nd ke fero i vetruni viv koli vapto ju koŋ totʃi ku̯int ju favlua iŋ veklisuŋ perku ju se jai̯ inparut kuo̯nd ke ju fero pelo ke avas tra jai̯n ke ju dat el prinsip da favlur kosai̯k iŋ veklisuŋ perke me ju inparuo̯t la maja non el mi tuo̯ta e la maja ni̯ena favlua kosai̯k iŋ veklisuŋ jali favlua ke jali kredua ke ju noŋ kapaja ma ju totʃ kapua koste parau̯le ke jali favlua iŋ veklisuŋ la maja noŋ me dekaja spi̯ata un pau̯k ke venaro el tuo̯ta e ju ɡe dekaro kel te dua per el tʃol
"Tra va ny hoght shenn deiney shen foast bio va mee loayrt Vegliote rish dy chooilley pheiagh er-yn-oyr dy dynsee mee ee tra va mee aeg. Va mee tree bleeaney d'eash tra hoshee mee loayrt myr shen ayns Vegliote, er-yn-oyr dy dynsee my warree mee, as ren my vummig as my yishag loayrt myr shen ayns Vegliote. Ren ad loayrt [ayns Vegliote] myr v'ad smooinaghtyn nagh row mee toiggal, agh hoigg mee dagh fer jeh ny focklyn shen ayns Vegliote. Yinnagh my warree gra dou 'Fuirree rish tammylt beg dy higgys dy yishag dy valley as inshym da uss dy woalley'."
Elley
[reagh | reagh y bun]Va'n Dalmaatish goll er loayrt er ellanynmooarey as ayns baljyn rish y choose Aidreeatagh, myr Cres, Rab, Zadar, Trogir, Split, Kotor, as buill elley.[3]
Jeeagh er neesht
[reagh | reagh y bun]Imraaghyn
[reagh | reagh y bun]- 1 2 "Glottolog 5.2 - Dalmatian Romance". glottolog.org. Feddynit magh er 2025-12-04.
- ↑ "Dalmatian". Ethnologue. SIL International. Feddynit magh er 28 Jerrey Fouyir 2025.
In Dalmatian known as dalmato or langa dalmata
- 1 2 3 4 Maiden 2020:§1
- ↑ Chambon 2014; Maiden 2020:§1
- ↑ Maiden 2020.
- ↑ Bartoli 2000:349
- ↑ Bartoli 2000:§429 apud Maiden 2020:§2.3
- ↑ Muljačić 1997:67–68
- ↑ Bartoli 2000:123
- ↑ Vuletić 2013:51
- ↑ Maiden 2020:§2.3
- ↑ Hadlich 1965:84
- ↑ Bartoli 2000:223
Rolley lioaryn
[reagh | reagh y bun]- Bartoli, Matteo Giulio (1906). Das Dalmatische: altromanische Sprachreste von Veglia bis Ragusa und ihre Stellung in der Apennino-balkanische Romània. Ym-l. I, II. Veen: Hölder.
- Bartoli, Matteo Giulio (2000). Il dalmatico: resti di un'antica lingua romanza parlata da Veglia a Ragusa e sua collocazione nella Romània appennino-balcanica. Y Raue: Treccani.
- Chambon, Jean-Pierre (2014). "Vers une seconde mort du dalmate? Note critique (du point de vue de la grammaire comparée) sur « un mythe de la linguistique romane »". Revue de linguistique romane. 78 (309–310): 6–9.
- Hadlich, Roger L. (1965). The Phonological History of Vegliote. Studies in the Romance Languages and Literatures. Ym-l. 52. Chapel Hill: University of North Carolina Press.
- Ive, Antonio (1886). "L'antico dialetto di Veglia". Archivio Glottologico Italiano. 9: 115–187.
- Maiden, Martin (30 Mean Souree 2020). "Dalmatian (Vegliote)". Oxford Research Encyclopedia of Linguistics. Oxford University. ISBN 978-0-19-938465-5. Feddynit magh er 2 Mayrnt 2024.
- Muljačić, Žarko (1997). "Il gruppo linguistico illiro-romazo". Ayns Holtus, Günter; Kramer, Johannes; Schweickard, Wolfgang (rdyn.). Italica et Romanica: Festschrift für Max Pfister zum 65. Geburtstag III. Tübingen: Niemeyer. dgn. 59–72.
- Muljačić, Žarko (2003). "O dalmatoromanizmima u Marulićevim djelima". Colloquia Maruliana. 12: 131–142.
- Trummer, Manfred (1998). "Südosteuropäische Sprachen und Romanisch". Ayns Holtus, Günter; Metzeltin, Michael & Schmitt, Christian (rdyn.). Lexikon der Romanistischen Linguistik. Beihefte zur Zeitschrift für romanische Philologie. Ym-l. 7: Kontakt, Migration und Kunstsprachen. Kontrastivität, Klassifikation und Typologie. Tübingen: Niemeyer. dgn. 134–184.
- Vuletić, Nikola (2013). "Le dalmate: panorama des idées sur un mythe de la linguistique romane". Histoire Épistémologie Langage. 35: 45–64.
Lhaih neesht
[reagh | reagh y bun]- Novak, Viktor (1953). "The Slavonic-Latin Symbiosis in Dalmatia during the Middle Ages". The Slavonic and East European Review. Modern Humanities Research Association. 32 (78): 1–28. ISSN 0037-6795. JSTOR 4204507.
- Sujoldžić, Anita; Šimunović, Petar; Finka, Božidar; Bennett, Linda A.; Angel, J. Lawrence; Rudan, Pavao (1986). "Linguistic Microdifferentiation on the Island of Korčula, Yugoslavia". Anthropological Linguistics. Indiana University. 28 (4): 405–432. ISSN 0003-5483. JSTOR 30028351.