Çhengoaylleeaght ny Bretnish

Ass Wikipedia.
Jump to navigation Jump to search


Notey da lhaihderyn. Ayns yn art shoh, ta lettyryn ard cowraghey ceaghlaghyn ta taghyrt lurg shiartanse dy 'ocklyn:
  • ta B cowraghey boggaghys
  • ta E cowraghey ennalaghys
  • ta S cowraghey stronnaghys

Ta çhengoaylleeaght ny Bretnish çheet er troyn çhengoaylleeagh ny Bretnish (myr sampleyr, co-ordrail, sheeanaghtys, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as reddyn elley), as er studeyrys er ny troyn shen.

Artyn[reagh | edit source]

Cha nel art neuhoilshaghey ec Bretnish. Ta ymmyd yn art kinjagh gollrish y ymmyd jeh 'sy Ghaelg, goaill stiagh y boggaghys t'eh cur er ennymocklyn bwoirrinagh. Ta tree cummaghyn ec yn art kinjagh:

  • My ta breeockle ec jerrey yn 'ockle roie, vees 'r ayn. Ta'n tosheeaght ec y reill shoh harrish ny reillyn elley. Shen gollrish ymmyd ’n 'sy Ghaelg.
Myr sampleyr, mae'r gath tu allan (ta'n kayt çheumooie)
  • My ta breeockle ec toshiaght yn 'ockle ny lurg, vees yr ayn. Shen gollrish ymmyd yn 'sy Ghaelg.
Myr sampleyr, yr ardd (y garey)
  • Ayns çhymbyllaghtyn elley, ta y ayn. Shen gollrish ymmyd y 'sy Ghaelg.
Myr sampleyr, y bachgen (y garey)

Jalloo-oaylleeaght ny Bretnish[reagh | edit source]

Keintys[reagh | edit source]

Ta daa cheintys ec Bretnish: firrinagh as bwoirrinagh.

Ceaghley corocklyn toshee[reagh | edit source]

Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ec Bretnish. She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied corockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.

Ta tree obbyr ceaghlagh ec Bretnish: boggaghys (Bretnish: treiglad meddal), stronnaghys (Bretnish: treiglad trwynol) as ennalaghey (Bretnish: treiglad llaes). Chammah's shen, ta reill cur stiagh sheean (epenthesis) erreish da shiartanse dy 'ocklyn, as /h/ currit nyn lurg.

Ceaghlaghyn 'sy Vretnish[1]
Corockle gyn ceaghley Boggaghys Stronnaghys Ennalaghey
p /p/ b /b/ mh /m̥/ ph /f/
t /t/ d /d/ nh, /n̥/ th /θ/
c /k/ g /g/ ngh /ŋ̊ / ch /x/
b /b/ v /v/ v /v/, /w/ m /m/
d, /d/ dh /ð/ n /n/ d /n/
g /g/ veg veg ng /ŋ/ g /g/
m /m/ f /v/ n /n/ n /n/
ll /ɬ/ l* /l/ ll / ɬ / ll /ɬ/
rh /r̥/ r* /r/ rh /r̥/ rh /r̥/
*Cha nel ll as rh caghlaa cho mennick as fir elley.

Boggaghys ny "treiglad meddal"[reagh | edit source]

Ta boggaghys ny cheaghley feer vennick 'sy Vretnish. T'ad cur treiglad meddal er. Cha nel eh slane gollrish boggaghys 'sy Ghaelg. T'eh taghyrt:

  • Erreish da kione y raa
Myr sampleyr, mi B welodd Sioned B gath (honnick Sioned kayt)
Ta Sioned ny kione y raa ayns shoh.
  • Ayns marenmyn erreish da ennymockle bwoirrinagh unnaneagh
Myr sampleyr, merch B fach (inneen veg)
Agh merched bach (inneenyn beggey)
Myr sampleyr, dafad > y B ddafad (keyrrey, y cheyrrey)
  • Erreish da'n chooid smoo dy roie-ocklyn unheeleydagh
bwrdd > ar fwrdd (boayrd, er boayrd)
Caerdydd > i Gaerdydd (Cayr Deeth, dys Cayr Deeth)
  • Erreish da dau as dwy (daa, firrinagh as bwoirrinagh)
  • Erreish da dyma, dyna as dacw (shoh, shen as shid)
  • Erreish da ny farenmyn shellooagh dy (dty), as ei firrinagh (e); agh cha nel erreish da ei bwoirrinagh
  • Erreish da yn tra t'eh ny ayrneen ta kiangley ennymockle as marennym
mawr > llyfr mawr > mae'r llyfr yn B fawr (lioar, lioar mooar, ta'n lioar mooar)
  • Erreish da yn tra t'eh cowraghey stayd yn ennymockle, gollrish my, dty, ny... 'sy Ghaelg. Agh ayns y Vretnish, cha nel agh yn un fockle, as ta'n ceaghley taghyrt ayns dagh cooish.
dyn ifanc > pan oed o'n B ddyn ifanc (dooinney aeg, tra v'eh ny ghooinney aeg)
dynes ifanc > pan oed hi'n B ddynes ifanc (ben aeg, tra v'ee ny ben aeg)
  • Erreish da focklyn cadjin:
    • go (dy liooar)
    • mor (cho, cha)
    • neu (ny - myr t'eh ayns fer ny ghaa)
    • pa (cre)
    • pan (tra
    • pur (feer)
    • pwy (quoi)
    • rhy (ro, ro-)
    • un bwoirrinagh (un)
  • Erreish da'n ayrneen mi / fe, as eshyn cowraghey y cummey jarrooagh.
talu > mi B dales i (eeck, deeck mee)
  • Son cowraghey tra haghyr red ennagh
blwyddyn > B flwyddyn yn ôl (blein, blein er dy henney)
dydd Sul > B ddydd Sul (Jedoonee, as myr sampleyr, t'ee cliaghtey çheet Jedoonee ny haink ee Jedoonee)
  • Ayns focklyn covestit
prif + dinas > prifddinas (ard + balley > ard-valley)
gwaith > diwaith (obbyr, gyn obbyr)

Anchasley rish y Ghaelg, cha nel ceaghley er lheh erreish da roie-ockle + yn.

ar y bwrdd (er y voayrd, firrinagh)

Agh bee fer ayn, foddee, ec focklyn bwoirrinagh, er coontey yn art kinjagh).

ar y B gadair (er y chaair, bwoirrinagh)

Stronnaghys ny "treiglad trwynol"[reagh | edit source]

Ta stronnaghys (treiglad trwynol) ry-akin:

  • Erreish da yn myr roie-ockle as y keeall ayns echey
Caerdydd > yn S Nghaerdydd (Cayr Deeth, ayns Cayr Deeth)
  • Erreish da y ny fy (far-ennym shellooagh kied phersoon unnaneagh)
Myr sampleyr, tad > fy S nhad (ayr, my ayr)

Ennalaghey ny "treiglad llaes"[reagh | edit source]

Ta ennalaghey (treiglad llaes) ry-akin:

  • Erreish da ny farennym shellooagh ei bwoirrinagh (e)
cath > ei E chath (kayt, e kayt)
  • Ayns breearyn ayns y chummey obballagh:
colli > cholles i (coayl, chaill mee)
  • Erreish da a (as)
  • Erreish da â as gyda (marish, lesh)
cath > es i gyda E chath (kayt, hie mee marish kayt)
  • Erreish da tua (mysh)
  • Erreish da tri as chwech (tree firrinagh, shey)
ci > tri E chi (moddey, tree moddee)

Cur stiagh /h/[reagh | edit source]

Ta /h/ goll er cur stiagh:

  • Erreish da ei, ein as eu (e.2UN.BWO, nyn.1YL as nyn.3YL)

Ceaghley meshtit[reagh | edit source]

Ta'n ceaghley shoh goaill stiagh ennalaghey as boggaghys. My foddee y fockle jannoo ennalaghey, vees eh; mannagh nod, vees eh jannoo boggaghys. Ta ceaghley meshtit ry-akin:

  • Ayns breearyn ayns y chummey obballagh
gwneud > B wnaith o ddim (jannoo, cha ren eh)
agh codi > E chododd o ddim (irree, cha dirree eh)
ny keayrtyn, ta focklyn as t ny p ec y toshiaght goll er boggaghey ayns glare neuformoil

Marenmyn[reagh | edit source]

Gollrish Gaelg, ta marnemyn çheet ny lurg yn ennymockle son y chooid smoo. Ta shiartanse jeu goll roish:

  • hen (shenn)
  • pob (dagh)
  • holl (slane)

Cha nel aafilley ec marenmyn son y chooid smoo, agh ta cummaghyn firrinagh as bwoirrinagh ec beggan veg jeu: myr sampleyr, gwyn (fir.), gwen (bwo.) (bane) as cryf (fir.), cref (bwo.) (lajer).

Ta cosoylaghey goll er jannoo liorish meeryn jerree, ny liorish focklyn cooney. Marenmyn un- ny daaheeleydagh, ta meer yerree oc: -ach, -a(f) as -ed. Ta ny meeryn jerree shoh caghlaa b, d, g ec jerrey yn 'ockle dys dys p, t, c liorish creoiaghey.

  • coch (jiarg)
  • coch > cochach (ny s'jiargey)
  • coch > cocha(f) ('s'jiargey)
  • coch > cyn coched â... (cho jiarg as...)
  • teg (corrym, aalin)
  • teg > tecach (ny s'aaley)
  • teg > teca(f) ('s'aaley)
  • teg > cyn teced â... (cho aalin as...)

Ny keayrtyn, ta caghlaa ayns cummey varennym son dy hroggal y cummey cosoylaghey[2]:

  • main > meinach, meina(f), meined (keyl)
  • crwn > crynach, cryna(f), cryned ('cruinn)
  • tlawd > tlotach, tlota(f), tloted (boght)
    • Gow tastey dy vel niartaghey ec tlawd ta caghlaa /d/ dys /t/, chammah's y caghlaa breeockle.

Marenmyn as ny smoo na daa hillab oc, t'ad jannoo ymmyd jeh mwy (ny smoo) as mwya (smoo) myr focklyn coonee. Adsyn as daa hillab oc, foddee ad jannoo y ghaa.

Cowraghey magh[reagh | edit source]

Jeeagh er #Farenmyn cowraghey magh myrgeddin.

Ta cowraghey magh 'sy Vretnish gollrish y Ghaelg, as ny focklyn coheeynt dy jeeragh:

  • yma, 'ma (ayns shoh)
  • yna (ayns shen)
  • acw (ayns shid)

Ta cummey elley ec Bretnish:

  • yno. Ta'n cummey shoh myr yna, agh t'eh cowraghey red ennagh ta ass shilley.

T'ad goll er cur ny lurg yn ennymockle son dy chowraghey fer er lheh:

  • y llyfr yma, y llyfr 'ma (y lioar shoh)
  • y llyfr yna (y lioar shen)
  • y llyfr yno (y lioar shen, ass shilley)
  • y llyfr acw (y lioar shid)

Son dy ghra dy vel red ennagh ayns boayl ennagh, ny ayns feyshtyn:

  • dwi'n byw yma (ta mee cummal ayns shoh)
  • ydy Gwen yna? (vel Gwen ayns shen?)
  • mae gen i ffrind yno (ta carrey aym ayns shen)
  • pwy sy'n gweithio acw? (quoi ta gobbraghey ayns shid?)

Agh ta cummey elley son dy chowraghey magh red ennagh da sleih elley, as son dy chur enney da sleih, as d- roish:

  • dyma llyfr (shoh lioar)
  • dyna Iolo (shen Iolo)
  • dacw rhai ohonyn (shid kuse jeu)

Farmenmyn[reagh | edit source]

Ta cummaghyn cadjin as trome ec farmenmyn ny Bretnish:

Cadjin Trome
Kied phersoon Unnaneagh (f)i, mi (f)innau, minnau
Yl-rey ni ninnau
Nah phersoon Unnaneagh ti, di tithau, dithau
Yl-rey chi chithau
Treeoo phersoon Bwoirrinagh hi hithau
Firrinagh (f)e, (f)o yntau, fintau
Yl-rey nhw nhwthau

Farenmyn cowraghey magh[reagh | edit source]

Jeeagh er #Cowraghey magh myrgeddin.

Bwoirrinagh Firrinagh Neuloaghtagh
shohUN hon hwn hyn
shenUN honno, honna hwnnw, hwnna hynny
shohYL y rhain
shenYL y rheiny

Breearyn[reagh | edit source]

Ayns Bretnish, ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn son dy chowraghey magh emshiryn. Ayns lioar-ghlare, t'ad jannoo ymmyd jen ny cummaghyn shoh son y chooid smoo. Ayns glare cadjin, ta cummaghyn ym-loayrtagh ry-chlashtyn dy mennick, agh ta ny cummaghyn yn-filleydagh ayn chammah, bentyn rish breearyn cadjin er lheh - myr sampleyr, mynd (goll) as cael (geddyn).

Ta kiare emshiryn ym-loayrtagh ec Bretnish myrgeddin, as t'adsyn jannoo ymmyd jeh bod (ve). Jeeagh er #Emshiryn ym-loayrtagh son ymmyd ny h-emshiryn shoh.

Cummaghyn yn-filleydagh[reagh | edit source]

Ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn Bretnish. Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn y vreear talu (eeck).

Unnaneagh Yl-rey
Pretereitagh Kied phersoon tales, talais talon
Nah phersoon talest, talaist taloch
Tree phersoon talodd talon
Ry-heet Kied phersoon tala talwn
Nah phersoon tali talwch
Treeoo phersoon talith talan
Kianglagh Kied phersoon talwn talen
Nah phersoon talet talech
Treeoo phersoon talai talen

Mychione y pretereitagh:

    • Ayns shiartanse dy vuill, t'ad cur -s- eddyr y fraue as cummaghyn yl-rey.
    • Ayns shiartanse dy vuill, ta cumaghyn myr talws ayn ayns ynnyd jeh talodd.
  • Mychione yn emshir ry-heet:
    • T'ad jannoo ymmyd jeh di (oo) ayns ynnyd jeh ti, myr shen tali di, cha nel *tali ti.
    • Ayns shiartanse dy vuill 'sy yiass, t'ad jannoo ymmyd jeh'n jerrey -iff ayns ynnyd jeh -ith son y treeoo phersoon unnaneagh; myr shen, taliff ayns ynnyd jeh talith.
  • Mychione yn emshir kianglagh:
    • Ayns shiartanse dy vuill, t'ad cur -s- eddyr y fraue as cummaghyn yl-rey.

Breearyn neureiltagh[reagh | edit source]

Ta shiartanse dy vreearyn cadjin 'sy Vretnish nagh vel jannoo ymmyd jeh ny cummaghyn yn-filleydagh cadjin. Ta bod (ve) as gwybod (fys y ve ayd) neureiltagh dy firrinagh; ny fir elley, ta'n cummaghyn cheddin ec tree jeu, as myr shen, foddee oo gra dy nee keim elley dy vreearyn t'ayn, cha nel breearyn neureiltagh. Y queigoo vreear, cael (goaill), foddee eh jannoo reillyn ny tree elley, agh ayns shiartanse dy vuill, ta cummaghyn er lheh echey.

Bod[reagh | edit source]

Chammah's ny cummaghyn yn-filleydagh t'ec breearyn elley (y pretereitagh, emshir ry-heet as kianglagh), ta cummaghyn yn-filleydagh laaragh as chaie eck, as ymmyd jeant jeh myr breearyn coonee marish breearyn elley. Chammah's yn-filley son earroo as persoon, ta bod (ve) eddyrscarrey jarrooagh, feyshtagh, obballagh.

Ta cummaghyn anchasley rish y cheilley ec y Hwoaie as y Yiass.

Jarrooagh (Ta mee) Feyshtagh (Vel mee?) Obballagh (Cha nel mee)
Unnaneagh Yl-rey Unnaneagh Yl-rey Unnaneagh Yl-rey
Laaragh Kied phersoon (ry)dw, rw (ry)dan ydw? ydan? (dy)dw ...ddim (dy)dan ... dim
Nah phersoon (r)wyt (ryd)ach, ych wyt? (y)dach? dwyt ... dim (dy)dach ... dim
Treeoo phersoon mae maen ydy, yw? ydyn? dydy ... dim dydyn ... dim
Pretereitagh Kied phersoon bues buon fues? fuon? fues ... dim fuon ... dim
Nah phersoon buest buoch fuest? fuoch? fuest ... dim fuoch ... dim
Treeoo phersoon buodd buon fuodd? fuon? fuodd ... dim fuon ... dim
Chaie Kied phersoon roeddwn, rôn roedden, rôn oeddwn, ôn? oedden, ôn? doeddwn ... dim, dôn ... dim doedden ... dim, dôn ... dim
Nah phersoon roeddet, rôt roeddech, rôch oeddet, ôt? oeddech, ôt? doeddet ... dim doeddech ... dim
Treeoo phersoon roedd roeddyn, rôn oedd? oeddyn, ôn? doedd ... dim doeddyn ... dim, dôn ... dim
Ry-heet Kied phersoon bydda byddwn fydda? fyddwn? fydda ... dim fyddwn ... dim
Nah phersoon byddi byddwch fyddi? fyddwch? fyddi ... dim fyddwch ... dim
Treeoo phersoon bydd byddan fydd? fyddan? fydd ... dim fyddan ... dim
Kiang.
(frau bydd-)
Kied phersoon byddwn bydden fyddwn? fydden? fyddwn ... dim fydden ... dim
Nah phersoon byddet byddech fyddet? fyddech? fyddet ... dim fyddech ... dim
Treeoo phersoon byddai bydden fyddai? fydden? fyddai ... dim fydden ... dim
Kiang.
(fraue bas-)
Kied phersoon baswn basen faswn? fasen? faswn ... dim fasen ... dim
Nah phersoon baset basech faset? fasech? faset ... dim fasech ... dim
Treeoo phersoon basai basen fasai? fasen? fasai ... dim fasen ... dim
  • Ta ddim goll er cur ny lurg y far-ennym ayns cummaghyn obballagh dy bod. T'eh gollrish "cha", agh t'eh ny lurg y far-ennym, ayns ynnyd jeh roie y vreear.
Myr sampleyr, "dw i ddim yn mynd", ("cha nel mee goll")
  • Shimmey cummey boaylagh t'ayn.
Gwybod[reagh | edit source]

Ta cummaghyn pretereitagh as kianglagh ec gwybod (fys y ve ayd), as ta ymmyd jeant jeu son dy chowraghey emshir laaragh as emshir chaie. Shoh cummaghyn yn emshir laaragh:

Unnaneagh Yl-rey
Kied phersoon gwn gwyddon
Nah phersoon gwyddost gwyddoch
Treeoo phersoon gŵyr gwyddon

Ayns y raa cadjin dwn i ddim (cha s'aym), ta cummey obballagh er lheh jeh'n laaragh kied phersoonagh.

Ennymocklyn[reagh | edit source]

Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo liorish ymmodee cummaghyn reiltagh, chammah’s fir neureiltagh. Cha nel ad goll er yn-filley son case.

Ta cummaghyn yl-rey goaill stiagh:

  • -au ny -iau
llyfr > llyfrau (lioar, lioaryn)
  • -on ny -ion
geiriadur > geiriadurion (fockleyr, fockleyryn)
  • -oedd
lle > lleoedd (boayll, buill)
  • -i
bisged > bisgedi (briskee, briskeeyn)
  • Coayl -yn ny -en ec jerrey yn 'ockle (hoal noi yn yl-rey Gaelg). Adsyn as -yn oc, t'ad firrinagh; adsyn as -en oc, t'ad bwoirrinagh.
malwoden > malwod (crammag, crammagyn)
rhosyn > rhos (rose, roseyn)

Ta cummaghyn yl-rey neureiltagh cadjin goaill stiagh:

  • brawd > brodyr (braar, braaraghyn)
  • chwaer > chwiorydd (shuyr, shuyraghyn)
  • mab > meibion (mac, mec)
  • brenin > brenhinoedd (braar, braaraghyn)
  • troed > traed (cass, cassyn)
  • llaw > dwylo (laue, laueyn - rere ny focklyn, daa laue)

Co-ordail[reagh | edit source]

Imraaghyn[reagh | edit source]

  1. Gareth King (2000). Pocket Modern Welsh Dictionary (Baarle). Oxford University Press. ISBN 9780198645313.
  2. Theodore Aufrecht (1856). "On the affix of the Welsh degree of equality" (Baarle). Transactions of the Philological Society 3 (1): 47-50.