Jump to content

Yn Danvarg

Y Danvarg
Danmark (Danvargish)
BrattaghArmys
Arrane ashoonagh: “Der er et yndigt land” (Danvargish)
“Ta Çheer Aalin ayn”

Arrane reeoil: “Kong Christian stod ved højen mast” (Danvargish)[a]
“Hass Ree Christian liorish y chroan ooasle”
Preeu-valley
(as y balley smoo)
København
55°40′34″N 12°34′08″E / 55.676111111111°N 12.568888888889°E / 55.676111111111; 12.568888888889
Çhengey oikoilDanvargish
Çhengey ardjynagh er enneyGermaanish
ReiltysMonarkaght vunraghtoil pharlamaidagh unnaneagh
• MonarkFerdorraghey X
• Ard-vinishterMette Frederiksen
Çhionnal slattyssaghFolketing
Steat kionedeeaghReeriaght y Danvarg
Cur ry-cheilley 8oo eash8oo eash (Joolagh)
Eaghtyr
• Yn clane42,925.46 km2 
16,574 mi ker 
• Ushtey (%)1.6
Earroo yn phobble
• Ooley-pobble 2020▼5,822,863 
• Glooaght135.7/km2 
351.3/mi ker
LTS (CCC)Ooley 2008
• Yn clane$204.269 billoon[2] (49oo)
• Yn dooinney$37,304[2] (16oo)
LTS (ennymagh)Ooley 2022
• Yn claneLeodaghey $395.404 billoon[3]
Gini (2019)27.7 (anchorrymid injil)[4]
ALD (2017)Ardjaghey 0.929 (feer ard)[5]
ArgidKrone Danvargagh (kr) (DKK)
Cryss hraaUTC+01:00 (CET)
• Sourey (THHL)UTC+02:00 (CEST)
Coad çhellvane+45
Coad ISO 3166DK
TLD yn eddyr-voggyl.dk[b]
www.denmark.dk

Ta'n Danvarg (Danvargish: Danmark, focklit magh myr [ˈd̥ænmɑɡ̊], shenn-emshiragh: [ˈd̥anmɑːɡ̊]) ny çheer Loghlinagh 'syn Oarpey Hwoaie as t'ee ny h-oltey shinsharagh jeh Reeriaght y Danvarg. T'ee ny çheer smoo jiassagh jeh ny Çheeraghyn Nordagh; çheu heear yiass veih'n Toolynn as çheu yiass veih Norlynn, as t'ee çhemmit da'n jiass liorish y Ghermaan. Ta'n Danvarg caglit liorish y Vooir Valtagh da'n shiar as Mooir Hostyn da'n sheear myrgeddin. Ta'n çheer jeant seose jeh lieh-innys mooar Jylland (ny Jutland) as ram ellanyn, y Teelynn (Sjælland), Fyn, Vendsyssel-Thy, Lolland, Falster as Bornholm, chammah as keeadyn dy ellanyn beggey elley as yn ennym yn Ellanragh Danvargagh currit orroo. Ta beeal dys y Vooir Valtagh stiurit as fo smaght ec y Danvarg er feie traa liauyr, er oyr nagh vel entreilys dys y Vooir harrish ushtey jargal agh trooid nane jeh tree ammyryn, er enney lhien myr "Keyllyssyn y Danvarg".

Ta'n Danvarg ny reeriaght vunraghtoil lesh corys ard-whaiylagh myr corys reiltys eck. Ta reiltys ec keim y steat eck as reiltyssyn ynnydagh ayns 98 baljaghtyn. Ta'n Danvarg ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh veih'n vlein 1973, agh cha nel y çheer ny cooid jeh cryss yn oarey. Ta'n Danvarg ny bun-oltey jeh'n RCAH (NATO) as yn RCTL.

Ta'n Danvarg, lesh tarmaynys capitlagh seyr-vargagh as steat lhiassee mooar ayn,[6] rang-oardit rere un towse, myr y chied çheer 'sy theihll lesh y cheim s'yrdjey dy cho-chormid çheet stiagh. Rere yn earishlioar dellal Americaanagh Forbes, ta'n çhymmyltaght dellal share 'sy theihll ec y Danvarg.[7] Veih 2006 dys 2008, chur towshanyn[8] y Danvarg myr "y boayl s'maynrey 'sy theihll," as ny h-eiyrtyssyn shen bunnit er towshanyn slaynt, lhiassee, as ynsee. Ta Ayndagh Shee Dowanagh jeh'n vlein 2009 rang-oardraghey yn Danvarg myr y nah heer 'sy theihll er cooishyn shee, lurg y Teelynn Noa.[9] Ayns Ayndagh Tastidyn Sollaghey-Laue ny bleeaney 2008 va'n Danvarg rang-oardit myr y çheer lesh y chooid by loo jeh sollaghey-laue 'sy theihll,[10] as y stayd shen rheynnit lesh y Toolynn as y Teelynn Noa.

Ta'n çhengey ashoonagh, y Danvargish, cosoylagh rish y Toolynnish as y Norlynnish, as ta kianglaghyn shenndeeagh as cultooragh lajer eddyr ny tree cultooryn. Ta 82.0% jeh cummaltee yn Danvarg as 90.3% jeh ny Danvargee nyn olteynyn jeh agglish Lutheragh y steat. Ta seyraanaght joarree ec mygeayrt 9% jeh sleih-earroo ny çheerey; ta'n chooid smoo jeu çheet ass çheeraghyn Loghlinagh elley.

Cultoor

[reagh | reagh y bun]

Ta ennym mooar er ram Danvargee 'sy theihll cultooragh, lheid as y skeeandagh Ole Rømer, y fallsoonagh Søren Kierkegaard, y screeudeyr Hans Christian Andersen, y fishigagh Niels Bohr, as Lars Ulrich ass Metallica.

Noteyn

[reagh | reagh y bun]
  1. ↑ Ta staydys corrym rish yn arrane ashoonagh ec "Kong Christian" agh cha nel eh ymmydit dy cadjin agh ec cooishyn reeoil as caggee.[1]
  2. ↑ Ta .eu ymmydit chammah, myrane lesh çheeraghyn elley yn Unnaneys Oarpagh.

Imraaghyn

[reagh | reagh y bun]
  1. ↑ "Not one but two national anthems". Shirveishaght Cooishyn Joarree yn Danvarg. Tashtit veih’n lhieggan bunneydagh er 15 Boaldyn 2014. Feddynit er 18 Boaldyn 2014.
  2. 1 2 "Denmark" (ayns Baarle). International Monetary Fund. Feddynit er 1 Jerrey Fouyir 2009.
  3. ↑ "data.worldbank.org". World Bank. Feddynit er 26 Luanistyn 2023.
  4. ↑ "data.worldbank.org".
  5. ↑ "Human Development Report". Human Development Report.
  6. ↑ (Baarle) Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton, NJ: Princeton University Press.
  7. ↑ "Forbes: Denmark has the best business climate in the world". Copenhagen Capacity (ayns Baarle). www.copcap.com. Feddynit er 3 Luanistyn 2009.
  8. ↑ "ABC News: Great Danes: The Geography of Happiness" (ayns Baarle). Abcnews.go.com. Feddynit er 5 Boaldyn 2009.
  9. ↑ (Baarle) Global Peace Index Rankings 2008. Vision of Humanity.
  10. ↑ "Transparency International, 2008 Corruption Perceptions Index". Transparency.org. Er ny hashtey veih y lhieggan bunneydagh er 2009-11-23. Feddynit er 20 Luanistyn 2009.

56°N 10°E / 56°N 10°E / 56; 10